Alan Turing: Codebreaker and Visionary
Alan Tyuring: shifr ochuvchi va uzoqni ko‘ruvchi
Sarlavha va pastdagi so‘zlarga qarang. Matn nima haqida bo‘lishi mumkin? Bir daqiqa o‘ylab ko‘ring — bu miyani o‘qishga tayyorlaydi.
Kompyuter fanining asoschilaridan biri, urush davri qahramoni va fojiali taqdir egasi haqida.
Kalit so‘zlar
Bu so‘zlar matnda uchraydi va matnda ajratib ko‘rsatiladi. Bosing — talaffuzini eshitasiz.
⏱ O‘qish boshlanganda vaqt o‘lchanadi — oxirida tezligingizni ko‘rasiz.
👆 Istalgan so‘zni bosing — tarjimasi yoki lug‘atga havola chiqadi.
Few people have shaped the modern world as profoundly, and been treated as unjustly by their own society, as Alan Turing. A mathematician of extraordinary originality, he laid the theoretical foundations of computer science, played a central role in breaking German codes during the Second World War, and anticipated many of the questions that dominate today’s debates about artificial intelligence. He died at the age of forty-one, two years after being convicted of a crime that no longer exists.
Kam odamlar dunyoni Alan Tyuring kabi chuqur shakllantirgan va o‘z jamiyati tomonidan shunchalik adolatsiz munosabatga uchragan. G‘ayrioddiy o‘ziga xoslikka ega matematik bo‘lgan u kompyuter fanining nazariy asoslarini yaratgan, Ikkinchi jahon urushi davrida nemis shifrlarini ochishda markaziy rol o‘ynagan va bugungi sun’iy intellekt haqidagi bahslarda ustunlik qiladigan ko‘plab savollarni oldindan ko‘ra bilgan. U endi mavjud bo‘lmagan jinoyatda ayblanib hukm qilinganidan ikki yil o‘tib, qirq bir yoshida vafot etgan.
Turing was born in London in 1912 and showed an early passion for science that his teachers at boarding school did not always appreciate; one complained that he was wasting his time on mathematics at the expense of a broader education. In 1936, at the age of just twenty-four, he published a paper that addressed a fundamental problem in mathematical logic. To answer it, he imagined a simple theoretical device, now known as a “Turing machine”, that reads and writes symbols on an infinitely long tape according to a set of rules. He showed that a single “universal” machine of this kind could, in principle, carry out any calculation that any other such machine could perform, provided it was given the right instructions. This idea is, in essence, the concept of the programmable computer.
Tyuring 1912-yilda Londonda tug‘ilgan va internat maktabidagi o‘qituvchilari har doim ham qadrlamagan ilmga erta ishtiyoq ko‘rsatgan; ulardan biri u kengroq ta’lim hisobiga matematikaga vaqtini behuda sarflayotganidan shikoyat qilgan. 1936-yilda, atigi yigirma to‘rt yoshida, u matematik mantiqdagi asosiy muammoga bag‘ishlangan maqola nashr etdi. Unga javob berish uchun u qoidalar to‘plamiga ko‘ra cheksiz uzun lentaga belgilarni o‘qiydigan va yozadigan, hozir “Tyuring mashinasi” deb ataladigan oddiy nazariy qurilmani tasavvur qildi. U bunday turdagi yagona “universal” mashina to‘g‘ri ko‘rsatmalar berilsa, printsipial jihatdan boshqa har qanday shunday mashina bajara oladigan har qanday hisoblashni amalga oshirishi mumkinligini ko‘rsatdi. Bu g‘oya mohiyatan dasturlanadigan kompyuter tushunchasidir.
When war broke out in 1939, Turing joined the British government’s secret codebreaking centre at Bletchley Park. The German armed forces used the Enigma machine to encrypt their communications, and its settings changed daily, producing an astronomical number of possible combinations. Building on earlier work by Polish mathematicians, Turing designed an electromechanical device known as the “bombe”, which could rapidly eliminate impossible settings. He also led the team that broke the particularly difficult naval Enigma, enabling the Allies to track German submarines in the Atlantic. Some historians have estimated that the work at Bletchley Park shortened the war by two years or more, although such estimates are inevitably uncertain.
1939-yilda urush boshlanganda Tyuring Britaniya hukumatining Bletchli-Parkdagi maxfiy shifr ochish markaziga qo‘shildi. Germaniya qurolli kuchlari o‘z aloqalarini shifrlash uchun “Enigma” mashinasidan foydalangan va uning sozlamalari har kuni o‘zgarib, astronomik sondagi mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarni hosil qilgan. Polshalik matematiklarning avvalgi ishlariga tayanib, Tyuring imkonsiz sozlamalarni tez chiqarib tashlay oladigan “bomba” deb nomlangan elektromexanik qurilmani loyihalashtirdi. U, shuningdek, ayniqsa qiyin bo‘lgan dengiz floti “Enigma”sini ochgan jamoaga rahbarlik qilib, ittifoqchilarga Atlantikada nemis suv osti kemalarini kuzatish imkonini berdi. Ba’zi tarixchilar Bletchli-Parkdagi ish urushni ikki yil yoki undan ko‘proqqa qisqartirgan deb hisoblashgan, garchi bunday baholar muqarrar ravishda noaniq bo‘lsa ham.
After the war, Turing worked on the design of some of the earliest electronic computers. In 1950 he published a paper titled “Computing Machinery and Intelligence”, which opened with the question “Can machines think?” Rather than attempting to define thinking, he proposed a practical test, which he called the “imitation game” and which is now known as the Turing test: if a human judge, communicating by text, cannot reliably distinguish a machine from a human, we should have no grounds for denying that the machine thinks. The paper also anticipated and responded to many objections that are still raised today.
Urushdan keyin Tyuring eng birinchi elektron kompyuterlarning ba’zilarini loyihalash ustida ishladi. 1950-yilda u “Hisoblash mashinalari va aql” nomli maqola nashr etdi, u “Mashinalar fikrlay oladimi?” degan savol bilan boshlangan. Fikrlashni ta’riflashga urinish o‘rniga, u o‘zi “taqlid o‘yini” deb atagan va hozir Tyuring testi deb ma’lum bo‘lgan amaliy testni taklif qildi: agar matn orqali muloqot qilayotgan inson hakam mashinani insondan ishonchli ajrata olmasa, mashina fikrlashini inkor etish uchun asosimiz bo‘lmasligi kerak. Maqola, shuningdek, bugungi kunda ham ko‘tariladigan ko‘plab e’tirozlarni oldindan ko‘rib, ularga javob bergan.
In 1952, Turing reported a burglary at his home to the police. During the investigation, he acknowledged that he was in a relationship with a man, and he was prosecuted for “gross indecency”, as homosexual acts were then illegal in Britain. To avoid prison, he accepted a year of hormone treatment, which had serious effects on his body and well-being. His conviction also cost him his security clearance, ending his work for the government. In June 1954 he was found dead at his home from cyanide poisoning. The inquest concluded that he had taken his own life, although some of his friends and biographers have questioned this verdict and suggested that his death may have been accidental.
1952-yilda Tyuring politsiyaga uyiga o‘g‘irlik uchun kirishgani haqida xabar berdi. Tergov davomida u erkak kishi bilan munosabatda ekanini tan oldi va o‘sha paytda Britaniyada gomoseksual harakatlar noqonuniy bo‘lgani uchun “qo‘pol odobsizlik”da ayblanib, jinoiy javobgarlikka tortildi. Qamoqdan qochish uchun u bir yillik gormonal davolanishga rozi bo‘ldi, bu uning tanasi va farovonligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Hukm, shuningdek, uning maxfiy ma’lumotlarga ruxsatnomasini olib qo‘ydi va hukumat uchun ishini tugatdi. 1954-yil iyunida u uyida siyanid zaharlanishidan vafot etgan holda topildi. Tergov u o‘z joniga qasd qilgan degan xulosaga keldi, garchi uning ba’zi do‘stlari va biograflari bu hukmga shubha bildirib, o‘limi tasodifiy bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishgan bo‘lsa ham.
For decades, much of Turing’s wartime work remained secret, and his contribution was known only to a small circle. Recognition came slowly. In 2009, the British prime minister issued a public apology for the “appalling” way he had been treated, and in 2013 he received a posthumous royal pardon. Since 2021, his portrait has appeared on the Bank of England’s fifty-pound note, accompanied by a quotation: “This is only a foretaste of what is to come, and only the shadow of what is going to be.”
O‘nlab yillar davomida Tyuringning urush davridagi ishining katta qismi maxfiy qoldi va uning hissasi faqat tor doiraga ma’lum edi. E’tirof sekin keldi. 2009-yilda Britaniya bosh vaziri unga nisbatan “dahshatli” munosabat uchun ochiq uzr so‘radi va 2013-yilda u vafotidan keyin qirollik afviga sazovor bo‘ldi. 2021-yildan beri uning portreti Angliya bankining ellik funtlik banknotida quyidagi iqtibos bilan birga paydo bo‘ldi: “Bu kelajakdagi narsaning faqat oldindan tatib ko‘rilishi va bo‘ladigan narsaning faqat soyasidir.”
Turing’s life raises uncomfortable questions about how societies treat those who do not conform, and about how much was lost because of prejudice. It is impossible to know what he might have achieved had he lived another thirty years, but in an age of computers and artificial intelligence, the shadow he described has become our everyday reality.
Tyuringning hayoti jamiyatlar moslashmaydiganlarga qanday munosabatda bo‘lishi va xurofot tufayli qancha narsa yo‘qotilgani haqida noqulay savollar tug‘diradi. Agar u yana o‘ttiz yil yashaganida nimalarga erishishi mumkinligini bilish imkonsiz, lekin kompyuterlar va sun’iy intellekt asrida u tasvirlagan soya bizning kundalik voqeligimizga aylandi.
Tushundingizmi?
Javob topa olmasangiz, «O‘qish» bosqichiga qaytib, matnga qarang — bu ham mashq.
-
Asosiy g‘oya
1 What is the main purpose of the biography?
-
2 What was the significance of the “universal” Turing machine?
-
3 What did the “bombe” do?
-
4 How did Turing approach the question “Can machines think?”
-
5 What happened as a result of Turing’s conviction?
True / False / Not Given
True — matnda aynan shunday deyilgan. False — matn aksini aytadi. Not Given — matnda bu haqda ma’lumot yo‘q.
-
1 The Turing test involves communicating by text.
-
2 Turing personally spoke fluent German.
-
3 Turing’s partner was also prosecuted.
-
4 Everyone agrees that Turing’s death was suicide.
-
5 Historians are certain that Bletchley Park shortened the war by exactly two years.
-
6 One of Turing’s teachers complained about his focus on mathematics.
-
7 The naval Enigma helped the Allies track German submarines once it was broken.
-
8 Turing’s fifty-pound note is the most popular banknote in Britain.
-
9 Turing built on earlier work by Polish mathematicians.
-
10 A British prime minister apologised for Turing’s treatment in 2009.
-
11 Turing published his 1936 paper when he was over thirty.
-
12 Turing accepted hormone treatment to avoid prison.
So‘zni ma’nosi bilan juftlang
Chapdan so‘zni, o‘ngdan uning ma’nosini tanlang. Hammasi juftlansa, natija chiqadi.
Natijangiz
- Tushunish
- —
- So‘zlar
- —
- Tezlik
- —