Present Simple

Oddiy qilib aytganda

Present Simple — ingliz tilidagi eng ko‘p ishlatiladigan zamon. Uni “doim shunday, odatda shunday” zamoni deb eslab qoling. U hozir, ayni daqiqada nima bo‘layotganini emas, balki umuman, odatda, muntazam nima bo‘lishini aytadi.

Bir misol bilan tushunib olaylik. Siz o‘qituvchisiz, lekin hozir kechasi soat ikki va siz uxlab yotibsiz. Shunda ham “I teach English” — “Men ingliz tilidan dars beraman” deysiz. Chunki bu sizning doimiy ishingiz, hozir dars berayotganingiz shart emas.

Yana bir misol: “Do‘stim choy ichmaydi, faqat qahva ichadi.” Bu gap do‘stingiz hozir nima ichayotgani haqida emas, uning odati haqida. Inglizchada: My friend doesn’t drink tea. He only drinks coffee.

O‘zbek tilida bu zamon ko‘pincha -aman, -asan, -adi qo‘shimchalariga to‘g‘ri keladi: boraman, ishlaydi, yeymiz, o‘qiydilar. Present Simple’ni hayotingizning jadvali deb tasavvur qiling: har kuni, har hafta, doim takrorlanadigan narsalar.

Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:

1. Present Simple qachon ishlatiladi (6 ta asosiy holat).
2. he, she, it bilan fe’lga -s qanday qo‘shiladi va uning imlo qoidalari.
3. Inkor gap qanday tuziladi: don’t / doesn’t.
4. Savol qanday tuziladi: Do / Does va so‘roq so‘zlari bilan savollar.
5. Qisqa javoblar, payt so‘zlari va ularning gapdagi o‘rni.
6. O‘zbeklar eng ko‘p qiladigan xatolar va ulardan qanday qochish.

Qachon ishlatiladi?

Present Simple oltita asosiy holatda ishlatiladi. Har birini alohida ko‘rib chiqamiz.

1. Odat va takrorlanadigan ishlar

Har kuni, har hafta, har yili yoki vaqti-vaqti bilan qiladigan ishlaringiz. Bu Present Simple’ning eng asosiy vazifasi.

• I get up at seven every day.Men har kuni soat yettida turaman.
• She goes to the gym three times a week.U haftasiga uch marta sport zaliga boradi.
• We visit our grandparents on Sundays.Biz yakshanba kunlari bobo-buvimiznikiga boramiz.
• He drinks two cups of coffee every morning.U har tongda ikki piyola qahva ichadi.
• They play football after school.Ular darsdan keyin futbol o‘ynaydi.

2. Doimiy holat va doimiy ma’lumot

Uzoq vaqt davomida o‘zgarmaydigan narsalar: qayerda yashashingiz, qayerda ishlashingiz, nimani yoqtirishingiz, kim ekanligingiz.

• I live in Tashkent.Men Toshkentda yashayman.
• My father works in a hospital.Otam kasalxonada ishlaydi.
• She speaks three languages.U uch tilda gapiradi.
• We have two children.Bizning ikki farzandimiz bor.
• He likes classical music.U mumtoz musiqani yoqtiradi.

3. Umumiy haqiqatlar va tabiat qonunlari

Hamma joyda va har doim to‘g‘ri bo‘lgan ma’lumotlar. Ular hech qachon o‘zgarmaydi, shuning uchun faqat Present Simple bilan aytiladi.

• Water boils at 100 degrees.Suv 100 darajada qaynaydi.
• The sun rises in the east.Quyosh sharqdan chiqadi.
• Cats like fish.Mushuklar baliqni yaxshi ko‘radi.
• The Earth goes round the Sun.Yer Quyosh atrofida aylanadi.
• Plants need water and light.O‘simliklarga suv va yorug‘lik kerak.

4. Jadval va rasmiy reja

Poyezd, avtobus, samolyot, dars, kino jadvali kabi qat’iy belgilangan vaqtlar. Bu holatda gap kelajak haqida bo‘lsa ham, Present Simple ishlatiladi.

• The train leaves at 6 pm.Poyezd soat 18:00 da jo‘naydi.
• The lesson starts at nine tomorrow.Dars ertaga soat to‘qqizda boshlanadi.
• The shop opens at 8 and closes at 10.Do‘kon soat 8 da ochilib, 10 da yopiladi.
• Our flight arrives at midnight.Samolyotimiz yarim tunda yetib keladi.

Diqqat: “Ertaga”, “kelasi hafta” so‘zlari bor bo‘lsa ham, bu jadval bo‘lsa Present Simple ishlatiladi. Shaxsiy rejalar uchun esa boshqa zamonlar (Present Continuous, be going to) kerak bo‘ladi.

5. Ko‘rsatma, retsept va yo‘l ko‘rsatish

Biror ishni qanday qilishni bosqichma-bosqich tushuntirganda ham Present Simple qulay.

• You turn left at the bank and go straight.Bankdan chapga burilasiz va to‘g‘ri yurasiz.
• First you wash the rice, then you add the carrots.Avval guruchni yuvasiz, keyin sabzini solasiz.
• You press this button and the machine starts.Bu tugmani bosasiz va mashina ishga tushadi.

6. Holat fe’llari: his-tuyg‘u, fikr, egalik

Ba’zi fe’llar harakatni emas, holatni bildiradi. Ular odatda “-ing” shaklini olmaydi va hatto “hozir” ma’nosida ham Present Simple’da qoladi.

• I know the answer.Men javobni bilaman. (I am knowing emas)
• She wants a new phone.U yangi telefon xohlaydi.
• This bag costs 50 dollars.Bu sumka 50 dollar turadi.
• I don’t understand this word.Men bu so‘zni tushunmayapman.
• Do you remember me?Meni eslaysizmi?

E’tibor bering: o‘zbekchada “tushunmayapman” deymiz (hozirgi davomli shakl), lekin inglizchada I don’t understand — oddiy Present Simple. Chunki understand holat fe’li.

he, she, it uchun -s qoidasi

Present Simple’dagi eng muhim qoida shu: ega he, she, it (yoki bitta odam, bitta narsa) bo‘lsa, fe’lga -s qo‘shiladi. Boshqa barcha egalarda (I, you, we, they) fe’l o‘zgarmaydi.

Muhim: “he, she, it” faqat olmoshlar emas. Har qanday birlikdagi ega ham shunday ishlaydi: my mother, Ali, the teacher, the dog, this computer, everyone, nobody.

• My mother cooks very well.Onam juda yaxshi ovqat pishiradi.
• Ali lives near the school.Ali maktab yaqinida yashaydi.
• The dog sleeps in the garden.It bog‘da uxlaydi.
• Everyone knows this song.Bu qo‘shiqni hamma biladi.
• My parents live in Samarkand.Ota-onam Samarqandda yashaydi. (ko‘plik, -s yo‘q)

-s qo‘shishning imlo qoidalari

Ko‘pchilik fe’llarga shunchaki -s qo‘shiladi. Lekin ba’zi oxirlarda imlo o‘zgaradi.

Undosh + y qoidasini yaxshi ajrating: study so‘zida y dan oldin d (undosh) bor, shuning uchun studies. Play so‘zida y dan oldin a (unli) bor, shuning uchun shunchaki plays.

-s qanday o‘qiladi?

Yozuvda bir xil bo‘lsa ham, -s uch xil talaffuz qilinadi. Buni bilish gapingizni tabiiyroq qiladi.

Bosqichma-bosqich gap tuzish

Endi o‘zbekcha gapdan inglizcha gapni qadamma-qadam quramiz. Bu usulni har bir gapda qo‘llasangiz, xato kamayadi.

1-misol: “Akam bankda ishlaydi.”

1. Egani toping: akam = my brother. Bu bitta odam, ya’ni he.
2. Fe’lni toping: ishlamoq = work.
3. -s kerakmi? Ega he bo‘lgani uchun ha: works.
4. Qolgan qismni qo‘shing: bankda = in a bank.

2-misol: “Biz har yakshanba futbol o‘ynaymiz.”

1. Ega: biz = we.
2. Fe’l: o‘ynamoq = play.
3. -s kerakmi? We bilan yo‘q: play.
4. Qolgani: futbol = football, har yakshanba = every Sunday (gap oxirida).

3-misol: “Singlim kimyoni o‘rganadi.”

1. Ega: singlim = my sister = she.
2. Fe’l: o‘rganmoq = study.
3. -s qoidasi: undosh + y → studies.
4. Qolgani: chemistry.

Yodda tuting: inglizcha gapda tartib doim bir xil — Ega + Fe’l + To‘ldiruvchi + Joy + Vaqt. O‘zbekchadagidek fe’l oxirga qo‘yilmaydi.

Inkor gap qurish

Inkor gap tuzish uchun fe’l oldiga yordamchi so‘z qo‘yiladi:

• don’t (= do not) — I, you, we, they bilan;
• doesn’t (= does not) — he, she, it bilan.

Eng muhim nuqta: doesn’t ishlatilganda fe’ldagi -s yo‘qoladi. Chunki -s endi does ichiga “o‘tib ketgan”. Har gapda -s faqat bir marta bo‘ladi.

• I don’t eat meat.Men go‘sht yemayman.
• She doesn’t eat meat.U go‘sht yemaydi.
• We don’t live here.Biz bu yerda yashamaymiz.
• My brother doesn’t like horror films.Akam qo‘rqinchli filmlarni yoqtirmaydi.
• They don’t watch TV in the morning.Ular ertalab televizor ko‘rmaydi.
• It doesn’t rain much in summer.Yozda ko‘p yomg‘ir yog‘maydi.

Og‘zaki nutqda va norasmiy yozuvda doim qisqa shakl (don’t, doesn’t) ishlatiladi. To‘liq shakl (do not, does not) rasmiy matnlarda yoki alohida urg‘u berishda uchraydi: I do not agree with you.

Savol qurish

Ha/yo‘q savollari

Savol tuzish uchun gap boshiga Do yoki Does qo‘yiladi. Qolgan so‘zlar joyida qoladi, fe’l esa asosiy shaklga qaytadi.

• You speak English. → Do you speak English?Inglizcha gapirasizmi?
• He plays chess. → Does he play chess?U shaxmat o‘ynaydimi?
• They live in Bukhara. → Do they live in Bukhara?Ular Buxoroda yashaydimi?
• Your sister works. → Does your sister work?Opangiz ishlaydimi?
• The bus stops here. → Does the bus stop here?Avtobus shu yerda to‘xtaydimi?

Qisqa javoblar

Inglizlar savolga faqat “Yes” yoki “No” deb javob berishmaydi, odatda qisqa javob qo‘shishadi. Qisqa javobda asosiy fe’l takrorlanmaydi, faqat do / does / don’t / doesn’t ishlatiladi.

Yes, I like. yoki No, I not. deyish xato. To‘g‘ri: Yes, I do. / No, I don’t.

So‘roq so‘zlari bilan savollar

Ko‘proq ma’lumot so‘rash uchun gap boshiga so‘roq so‘zi qo‘yiladi. Tartib quyidagicha:

• Where do you live?Qayerda yashaysiz?
• What does she do?U nima ish qiladi? (kasbi nima?)
• When does the film start?Film qachon boshlanadi?
• Why do you learn English?Nima uchun ingliz tilini o‘rganasiz?
• How often do you go to the cinema?Kinoga qanchalik tez-tez borasiz?
• What time do you usually get up?Odatda soat nechada turasiz?
• How much does it cost?Bu qancha turadi?

What do you do? savoliga e’tibor bering. Bu “Hozir nima qilyapsiz?” emas, balki “Kasbingiz nima?” degan ma’noni beradi. Javob: I’m a doctor. yoki I work in a bank.

Who bilan savol: istisno

Agar who gapning egasi haqida so‘rasa (kim qiladi?), do/does ishlatilmaydi va fe’l -s oladi.

• Who lives here?Bu yerda kim yashaydi?
• Who knows the answer?Javobni kim biladi?
• Who do you know here?Bu yerda kimni taniysiz? (bu yerda who — to‘ldiruvchi, shuning uchun do bor)

Payt so‘zlari va ularning o‘rni

Present Simple ko‘pincha qanchalik tez-tez degan ma’nodagi so‘zlar bilan birga keladi.

Gapdagi o‘rni

Bu so‘zlarning o‘rni qat’iy qoidaga bo‘ysunadi:

• I usually walk to work.Men odatda ishga piyoda boraman.
• She never eats fast food.U hech qachon fast-fud yemaydi.
• We sometimes go to the mountains.Biz ba’zan tog‘ga boramiz.
• He is often tired after work.U ishdan keyin ko‘pincha charchagan bo‘ladi.

Gap oxirida keladigan payt iboralari

Bir nechta so‘zdan iborat iboralar odatda gap oxiriga qo‘yiladi:

• every day / week / month / year — har kuni / haftada / oyda / yilda
• on Mondays, on weekends — dushanba kunlari, dam olish kunlari
• in the morning / afternoon / evening — ertalab / tushdan keyin / kechqurun
• at night, at the weekend — kechasi, dam olish kunlari
• once a week, twice a month, three times a year — haftada bir marta, oyda ikki marta, yilda uch marta

• I call my mother every day.Onamga har kuni qo‘ng‘iroq qilaman.
• They go swimming twice a week.Ular haftasiga ikki marta suzishga boradi.
• We don’t work on Sundays.Biz yakshanba kunlari ishlamaymiz.

Present Simple va to be

Ko‘p o‘quvchilar oddiy fe’l bilan am / is / are ni aralashtirib yuboradi. Ularning qoidalari boshqa-boshqa.

Qoida: bitta gapda am / is / are va oddiy fe’l birga ishlatilmaydi (Continuous zamonlardan tashqari). I am work yoki She is like — xato.

Present Simple va Present Continuous

Bu ikki zamonni farqlash juda muhim. Present Simple — umuman, odatda. Present Continuous — hozir, ayni paytda.

• I usually drink tea, but today I am drinking coffee.Odatda choy ichaman, lekin bugun qahva ichyapman.
• He plays the piano very well. Listen, he is playing now!U pianinoni juda yaxshi chaladi. Eshiting, hozir chalyapti!

Ko‘p uchraydigan xatolar

O‘zbek tilida fe’l shaxsga qarab o‘zgaradi (boraman, boradi, boramiz), ingliz tilida esa deyarli o‘zgarmaydi. Shu sabab ko‘pchilik -s ni unutadi yoki ortiqcha qo‘yadi. Quyidagi xatolarga e’tibor bering.

Eslab qoling: -s gapda faqat bir joyda bo‘ladi. Agar does yoki doesn’t bo‘lsa, fe’lga -s qo‘shilmaydi.

Hayotiy vaziyatlarda

Present Simple kundalik suhbatning asosi. Quyidagi kichik dialoglarda u qanday ishlatilishini ko‘ring.

Tanishuvda

• — Where do you live?— Qayerda yashaysiz?
• — I live in Namangan, but I study in Tashkent.— Namanganda yashayman, lekin Toshkentda o‘qiyman.
• — What do you study?— Nimani o‘qiysiz?
• — I study medicine. My sister studies law.— Tibbiyotni o‘qiyman. Singlim huquqni o‘qiydi.

Kundalik tartib haqida

• — What time do you usually get up?— Odatda soat nechada turasiz?
• — I get up at six. I have breakfast and go to work at seven.— Oltida turaman. Nonushta qilib, yettida ishga boraman.
• — Does your wife work too?— Xotiningiz ham ishlaydimi?
• — Yes, she does. She teaches at a school.— Ha. U maktabda dars beradi.

Kichik matn: “Mening oilam”

My name is Jasur. I am 25 and I live in Andijan with my family. My father is a driver. He works six days a week and he doesn’t work on Sundays. My mother doesn’t work; she stays at home and cooks delicious food. My younger brother goes to school. He loves football and he plays it every evening. On Fridays we all have dinner together.

Matndagi har bir fe’lga qarang: qayerda -s bor, qayerda yo‘q va nima uchun. Bu eng yaxshi mashq.

O‘zingizni tekshiring

Quyidagi gaplarni o‘zingiz tuzib ko‘ring, keyin javobni tekshiring.

1. U (qiz) har kuni kitob o‘qiydi. → She reads books every day.
2. Biz go‘sht yemaymiz. → We don’t eat meat.
3. Akangiz qayerda ishlaydi? → Where does your brother work?
4. Poyezd soat sakkizda jo‘naydi. → The train leaves at eight.
5. Men uni tushunmayapman. → I don’t understand him.
6. U (o‘g‘il) hech qachon kechikmaydi. → He is never late.

Barchasini to‘g‘ri topgan bo‘lsangiz, mavzu bo‘yicha testga o‘ting. Testda 50 ta savol bor va har safar boshqacha tartibda chiqadi.

Qisqa xulosa

• Present Simple odat, doimiy holat, umumiy haqiqat, jadval va ko‘rsatmalar uchun ishlatiladi.
• he / she / it (va har qanday birlikdagi ega) bilan fe’lga -s / -es / -ies qo‘shiladi.
• Inkor: don’t / doesn’t + fe’lning asosiy shakli.
• Savol: Do / Does + ega + fe’lning asosiy shakli; so‘roq so‘zi gap boshida.
• does / doesn’t bo‘lsa, fe’lda -s yo‘q.
• Qisqa javob: Yes, I do. / No, she doesn’t.
• always, usually, often, sometimes, never — oddiy fe’ldan oldin, to be dan keyin.
• know, like, want, understand kabi holat fe’llari “hozir” ma’nosida ham Present Simple’da qoladi.