Present Perfect
Hozirgi tugallangan zamon
Bu darsda
Oddiy qilib aytganda
Present Perfect — o‘tmish va hozirni bog‘laydigan ko‘prik. Ko‘prikning bir uchi o‘tmishda: voqea allaqachon bo‘lgan. Ikkinchi uchi hozirda: o‘sha voqeaning natijasi yoki ahamiyati hozir ham bor.
Bu zamonda eng muhim savol — “qachon bo‘ldi?” emas, balki “bo‘lganmi, natijasi hozir qanday?”.
Bir misol bilan tushunaylik. Ertalab kalitingizni yo‘qotdingiz va hozir ham topa olmayapsiz. Uyga kira olmaysiz. Shunda inglizcha shunday deysiz:
I have lost my keys. — Kalitimni yo‘qotib qo‘ydim.
Bu gapning asosiy xabari: “hozir kalitim yo‘q”. Qachon yo‘qotganingiz muhim emas. Lekin agar “Kecha kalitimni yo‘qotdim, keyin topdim” desangiz, bu o‘tmishda boshlanib, o‘tmishda tugagan voqea. Uning hozirga aloqasi yo‘q, shuning uchun u Past Simple bilan aytiladi: I lost my keys yesterday, but then I found them.
O‘zbek tilida alohida “Present Perfect” zamoni yo‘q. Ma’nosiga qarab u turli shakllarda tarjima qilinadi:
- -gan shakli: ko‘rganman, bo‘lganman, eshitganman (tajriba);
- -di / -ib qo‘ydi shakli: yo‘qotib qo‘ydim, tugatdim (natija);
- hozirgi zamon + “...dan beri”: besh yildan beri yashayman (davomiylik).
Shuning uchun Present Perfect’ni o‘zbekcha shaklga qarab emas, ma’noga qarab tanlash kerak. Bu darsda aynan shuni o‘rganamiz.
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- have va has qachon ishlatiladi, fe’lning 3-shakli nima.
- Present Perfect’ning to‘rtta asosiy vazifasi.
- ever, never, just, already, yet, for, since so‘zlari va ularning o‘rni.
- been va gone farqi.
- Present Perfect va Past Simple’ni qanday ajratish.
- Eng ko‘p uchraydigan xatolar.
have yoki has?
Yordamchi fe’l egaga qarab tanlanadi. Qoida Present Simple’dagi -s qoidasiga o‘xshaydi: he, she, it bilan has, qolganlari bilan have.
| Ega | Yordamchi | Qisqa shakli | Misol |
|---|---|---|---|
| I | have | I’ve | I’ve seen it. |
| you | have | you’ve | You’ve done well. |
| he / she / it | has | he’s / she’s / it’s | She’s left. |
| we | have | we’ve | We’ve arrived. |
| they | have | they’ve | They’ve gone home. |
Diqqat: he’s ikki xil ma’noda bo‘lishi mumkin: he is yoki he has. Undan keyin nima kelishiga qarang:
- He’s tired.U charchagan. (he is + sifat)
- He’s finished his work.U ishini tugatdi. (he has + V3)
- She’s working.U ishlayapti. (she is + -ing)
- She’s worked here for years.U bu yerda yillardan beri ishlaydi. (she has + V3)
Fe’lning 3-shakli (V3)
Present Perfect’da fe’lning 3-shakli (past participle) ishlatiladi. Fe’llar ikki turga bo‘linadi.
To‘g‘ri fe’llar
To‘g‘ri fe’llarda 3-shakl 2-shakl bilan bir xil: oxiriga -ed qo‘shiladi.
| 1-shakl | 2-shakl | 3-shakl |
|---|---|---|
| work | worked | worked |
| play | played | played |
| live | lived | lived |
| study | studied | studied |
| stop | stopped | stopped |
Noto‘g‘ri fe’llar
Noto‘g‘ri fe’llarni yodlash kerak. Quyida eng ko‘p ishlatiladiganlari:
| 1-shakl | 2-shakl | 3-shakl | Ma’nosi |
|---|---|---|---|
| be | was / were | been | bo‘lmoq |
| go | went | gone | bormoq |
| see | saw | seen | ko‘rmoq |
| do | did | done | qilmoq |
| eat | ate | eaten | yemoq |
| write | wrote | written | yozmoq |
| take | took | taken | olmoq |
| give | gave | given | bermoq |
| buy | bought | bought | sotib olmoq |
| make | made | made | yasamoq |
| lose | lost | lost | yo‘qotmoq |
| find | found | found | topmoq |
| meet | met | met | uchrashmoq |
| know | knew | known | bilmoq |
| break | broke | broken | sindirmoq |
Ko‘p xato 2-shakl bilan 3-shaklni aralashtirishdan kelib chiqadi: I have saw emas, I have seen; She has went emas, She has gone. To‘liq ro‘yxat “Noto‘g‘ri fe’llar” darsida bor.
To‘rt asosiy vazifa
Present Perfect to‘rtta asosiy holatda ishlatiladi. Har birini yaxshilab tushunib oling, shunda zamonni to‘g‘ri tanlash oson bo‘ladi.
1. Hayot tajribasi
Hayotingizda biror marta bo‘lganmi yoki yo‘qmi, shuni aytadi. Qachon bo‘lgani aytilmaydi va muhim emas. O‘zbekchada odatda -gan shakliga to‘g‘ri keladi.
- I have been to Bukhara three times.Men Buxoroda uch marta bo‘lganman.
- She has never eaten sushi.U hech qachon sushi yemagan.
- Have you ever seen snow?Hech qor ko‘rganmisiz?
- We have met a famous singer.Biz mashhur xonanda bilan uchrashganmiz.
- He has read this book twice.U bu kitobni ikki marta o‘qigan.
2. Hozirgi natija
O‘tmishdagi voqea hozirgi holatga ta’sir qilgan. Gapdan maqsad — hozirgi natijani aytish.
- I have lost my keys.Kalitimni yo‘qotib qo‘ydim. (hozir kalitim yo‘q)
- She has broken her arm.U qo‘lini sindirib oldi. (hozir qo‘li gipsda)
- Someone has eaten my cake!Kimdir tortimni yeb qo‘yibdi! (hozir tort yo‘q)
- They have bought a new car.Ular yangi mashina olishdi. (hozir mashinalari bor)
- The price has gone up.Narx oshib ketdi. (hozir qimmat)
3. Yangi bo‘lgan voqea, yangilik
Hozirgina, yaqinda bo‘lgan voqealar. Ko‘pincha just, already, yet so‘zlari bilan keladi. Yangiliklarda ham shunday boshlanadi: Scientists have discovered a new planet.
- He has just left.U hozirgina ketdi.
- I’ve just finished my homework.Uy vazifamni hozirgina tugatdim.
- The film has already started.Film allaqachon boshlanib ketdi.
- Have you heard the news?Yangilikni eshitdingizmi?
4. Hali davom etayotgan holat
O‘tmishda boshlangan va hozir ham davom etayotgan holat. Bu holatda albatta for yoki since ishlatiladi. O‘zbekchada odatda hozirgi zamon + “...dan beri” bilan tarjima qilinadi.
- I have lived here for five years.Men bu yerda besh yildan beri yashayman.
- She has worked at the bank since 2019.U 2019-yildan beri bankda ishlaydi.
- We have known each other since childhood.Biz bolalikdan beri bir-birimizni taniymiz.
- How long have you had this phone?Bu telefon sizda qachondan beri bor?
Bu yerda o‘zbekcha gapda hozirgi zamon (“yashayman”) bor. Shuning uchun ko‘pchilik Present Simple ishlatadi: I live here for five years — xato. Ingliz tilida “...dan beri” ma’nosi bor bo‘lsa, Present Perfect kerak.
Bosqichma-bosqich gap tuzish
1-misol: “Men bu filmni ko‘rganman.”
- Ma’noni aniqlang: bu hayot tajribasi, qachon ko‘rganim aytilmagan → Present Perfect.
- Ega: I.
- have yoki has? I bilan have.
- Fe’lning 3-shakli: see → saw → seen.
- Qolgani: this film.
2-misol: “Opam uch yildan beri Londonda yashaydi.”
- Ma’no: o‘tmishda boshlangan, hozir ham davom etmoqda, “...dan beri” bor → Present Perfect.
- Ega: my sister = she → has.
- V3: live → lived.
- Joy: in London.
- Davr: uch yil — bu davr, shuning uchun for three years.
3-misol: “Siz uy vazifangizni qildingizmi?” (hozir, darsdan oldin)
- Ma’no: natija muhim — vazifa hozir tayyormi? → Present Perfect.
- Savol: Have / Has gap boshida.
- Ega: you → Have.
- V3: do → done.
- Oxirida: yet (savolda “allaqachon”).
Inkor va savol
Inkor gap
Inkor gapda have / has dan keyin not qo‘yiladi. Qisqa shakllar: haven’t, hasn’t.
- I haven’t seen him today.Bugun uni ko‘rmadim.
- She hasn’t called me yet.U menga hali qo‘ng‘iroq qilmadi.
- We haven’t been to Khiva.Biz Xivada bo‘lmaganmiz.
- They haven’t finished the project.Ular loyihani tugatishmadi.
Savol
Savol uchun Have / Has gap boshiga chiqadi. So‘roq so‘zi bo‘lsa, u eng boshida turadi.
- Have you finished?Tugatdingizmi?
- Has she ever been abroad?U hech chet elda bo‘lganmi?
- Where have you been?Qayerda edingiz? / Qayerlarda yurdingiz?
- What have you done?Nima qilib qo‘ydingiz?
- How long have you lived here?Bu yerda qancha vaqtdan beri yashaysiz?
- How many books have you read this year?Bu yil nechta kitob o‘qidingiz?
Qisqa javoblar
| Savol | Ha | Yo‘q |
|---|---|---|
| Have you eaten? | Yes, I have. | No, I haven’t. |
| Has he called? | Yes, he has. | No, he hasn’t. |
| Have they arrived? | Yes, they have. | No, they haven’t. |
Muhim so‘zlar va ularning o‘rni
Present Perfect bilan ko‘p keladigan so‘zlar bor. Ularni bilsangiz, zamonni tanlash ancha oson bo‘ladi.
| So‘z | Ma’nosi | Qayerda turadi | Misol |
|---|---|---|---|
| ever | hech (qachon) | savolda, V3 dan oldin | Have you ever been to Japan? |
| never | hech qachon | have / has dan keyin | I have never seen it. |
| just | hozirgina | have / has dan keyin | He has just left. |
| already | allaqachon | have / has dan keyin | I have already done it. |
| yet | hali / allaqachon | gap oxirida (inkor va savol) | Have you finished yet? |
| for | davomida | davrdan oldin | for two years |
| since | ...dan beri | boshlanish nuqtasidan oldin | since 2020 |
| so far | hozircha, shu paytgacha | gap oxirida | We have had no problems so far. |
| recently / lately | yaqinda, so‘nggi paytda | gap oxirida | Have you seen him recently? |
ever va never
Ever asosan savolda ishlatiladi va “hayotingizda biror marta” ma’nosini beradi. Never — “hech qachon” va bo‘lishli gapda inkor ma’no beradi. Never bilan not ishlatilmaydi.
- Have you ever ridden a horse?Hech otga mingansizmi?
- No, I have never ridden a horse.Yo‘q, men hech qachon otga minmaganman.
- This is the best film I have ever seen.Bu men ko‘rgan eng zo‘r film.
already va yet
- I have already paid for the tickets.Chiptalar uchun allaqachon pul to‘ladim.
- The guests haven’t arrived yet.Mehmonlar hali kelishmadi.
- Has the lesson started yet?Dars boshlandimi?
for va since
Bu ikki so‘z davomiylikni bildiradi, lekin turli so‘zlar bilan keladi. Farqni bitta savol bilan aniqlash mumkin:
- Qancha vaqt? (davr) → for
- Qachondan beri? (boshlanish nuqtasi) → since
- I have studied English for three years.Uch yildan beri ingliz tilini o‘rganaman.
- I have studied English since 2023.2023-yildan beri ingliz tilini o‘rganaman.
- She has been ill for a week.U bir haftadan beri kasal.
- She has been ill since last Monday.U o‘tgan dushanbadan beri kasal.
- We have lived here since we got married.Turmush qurganimizdan beri shu yerda yashaymiz.
Since dan keyin to‘liq gap ham kelishi mumkin. Bunda u gap odatda Past Simple zamonida bo‘ladi: since I was a child, since we moved here.
been va gone
Bu ikki shakl go fe’li bilan bog‘liq, lekin ma’nosi turlicha:
- has been to — borgan va qaytib kelgan;
- has gone to — ketgan va hali o‘sha yerda.
- Ali has been to Moscow.Ali Moskvada bo‘lgan. (borib kelgan, hozir bu yerda)
- Ali has gone to Moscow.Ali Moskvaga ketgan. (hozir u yerda, bu yerda yo‘q)
- — Where is Malika? — She’s gone to the shop.— Malika qani? — Do‘konga ketdi.
- I’ve never been to Paris.Men hech qachon Parijda bo‘lmaganman.
Shuning uchun I have gone to London deyish g‘alati: agar siz hali Londonda bo‘lsangiz, buni o‘zingizga aytmaysiz. Tajriba haqida doim been ishlatiladi.
Present Perfect yoki Past Simple?
Bu ingliz tilidagi eng ko‘p chalkashtiriladigan mavzulardan biri. Asosiy qoida oddiy:
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I have seen this film. | I saw this film last week. |
| She has lost her phone. | She lost her phone yesterday. |
| I have lived here for 5 years. (hali yashayman) | I lived there for 5 years. (endi yashamayman) |
| Have you eaten today? (kun hali tugamagan) | Did you eat yesterday? |
| We have been to Samarkand. | We went to Samarkand in 2022. |
Suhbatda ikkalasi birga
Odatda suhbat Present Perfect bilan boshlanadi (tajriba yoki yangilik), keyin tafsilotlar Past Simple bilan beriladi.
- — Have you ever been to Turkey?— Hech Turkiyada bo‘lganmisiz?
- — Yes, I have. I went there last summer.— Ha, bo‘lganman. O‘tgan yozda borgandim.
- — Did you like it?— Yoqdimi?
- — Yes, I loved it. We stayed in Istanbul for a week.— Ha, juda yoqdi. Istanbulda bir hafta qoldik.
Qoida: yesterday, last week, ago, in 2015, when I was a child kabi aniq o‘tgan vaqt so‘zlari bor bo‘lsa, hech qachon Present Perfect ishlatmang.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ I have saw it.
✓ I have seen it.
have / has dan keyin fe’lning 3-shakli keladi.
✗ She have finished.
✓ She has finished.
he / she / it bilan has.
✗ I have seen him yesterday.
✓ I saw him yesterday.
Aniq o‘tgan vaqt bo‘lsa, Past Simple.
✗ I live here since 2020.
✓ I have lived here since 2020.
“...dan beri” ma’nosida Present Perfect.
✗ I have lived here since five years.
✓ I have lived here for five years.
Davr bilan for, nuqta bilan since.
✗ Did you ever see a lion?
✓ Have you ever seen a lion?
Hayot tajribasi — Present Perfect.
✗ I haven’t never been there.
✓ I have never been there.
never bilan not ishlatilmaydi.
✗ She has went home.
✓ She has gone home.
go → went → gone.
✗ I have already finished it yesterday.
✓ I finished it yesterday.
already va yesterday birga kelmaydi.
✗ How long do you know him?
✓ How long have you known him?
Davomiylik savoli Present Perfect’da.
✗ He has gone to Bukhara twice.
✓ He has been to Bukhara twice.
Tajriba haqida been.
Eslab qoling: Present Perfect = have / has + V3. Agar gapda aniq o‘tgan vaqt bo‘lsa, Past Simple’ga o‘ting.
Hayotiy vaziyatlarda
Ishga kirish suhbatida
- — How long have you worked as a programmer?— Qancha vaqtdan beri dasturchi bo‘lib ishlaysiz?
- — I’ve worked as a programmer for four years.— To‘rt yildan beri dasturchi bo‘lib ishlayman.
- — Have you ever managed a team?— Hech jamoani boshqarganmisiz?
- — Yes, I have. Last year I led a team of five people.— Ha. O‘tgan yili besh kishilik jamoani boshqarganman.
Uyda
- — Have you cleaned your room?— Xonangni yig‘ishtirdingmi?
- — Not yet, Mum. I’ve just come home.— Hali yo‘q, oyi. Hozirgina uyga keldim.
- — You’ve been on your phone since lunch!— Tushlikdan beri telefoningdan bosh ko‘tarmayapsan!
Kichik matn: “Mening sayohatlarim”
I love travelling. I have been to eight countries so far. I have visited Turkey, Georgia and Malaysia, and last year I went to Japan for the first time. I have never been to America, but I have always wanted to go there. My brother has travelled much more than me. He has just come back from Egypt!
Matnda qaysi gaplar Present Perfect’da, qaysi biri Past Simple’da ekanini toping va sababini o‘ylab ko‘ring. last year bor gapda nima uchun went ishlatilganiga e’tibor bering.
O‘zingizni tekshiring
- Men hech qachon Samarqandda bo‘lmaganman. → I have never been to Samarkand.
- U (qiz) hozirgina uyga keldi. → She has just come home.
- Biz 2018-yildan beri shu yerda yashaymiz. → We have lived here since 2018.
- Siz hech otga minganmisiz? → Have you ever ridden a horse?
- Men uni kecha ko‘rdim. → I saw him yesterday. (aniq vaqt — Past Simple)
- Ular hali kelishmadi. → They haven’t arrived yet.
Hammasi to‘g‘ri chiqqan bo‘lsa, mavzu bo‘yicha testni topshiring. Keyingi dars — “Present Perfect va Past Simple farqi” — bu mavzuni yanada mustahkamlaydi.
Qisqa xulosa
- Tuzilishi: have / has + fe’lning 3-shakli (V3).
- he / she / it bilan has, qolganlari bilan have.
- To‘rt vazifa: tajriba, hozirgi natija, yangilik, davomiylik.
- for + davr (for two years), since + boshlanish nuqtasi (since 2020).
- ever — savolda, never — inkor ma’noda, just / already — have dan keyin, yet — gap oxirida.
- been to — borib kelgan, gone to — ketgan va hali o‘sha yerda.
- Aniq o‘tgan vaqt (yesterday, last year, ago) bo‘lsa — Present Perfect emas, Past Simple.