Irregular Verbs
Noto‘g‘ri fe’llar
Bu darsda
Oddiy qilib aytganda
Ko‘p fe’llar o‘tgan zamonda oddiygina -ed oladi: work → worked, play → played. Bular to‘g‘ri fe’llar. Lekin ingliz tilidagi eng ko‘p ishlatiladigan fe’llar qadimdan qolgan o‘z shakllariga ega: go → went, see → saw, eat → ate. Bular noto‘g‘ri fe’llar (irregular verbs).
Ular unchalik ko‘p emas — kundalik nutq uchun 100 ga yaqini yetarli. Lekin ular shunchalik ko‘p ishlatiladiki, ularsiz birorta hikoya ham aytib bo‘lmaydi: went, said, got, made, took, came, saw, knew, thought, told...
Har bir noto‘g‘ri fe’lning uch shakli bor. Ularni uch xil kiyim deb tasavvur qiling:
- I go to work every day.Har kuni ishga boraman. (V1)
- I went to work yesterday.Kecha ishga bordim. (V2)
- I have gone to work by bus for years.Yillardan beri ishga avtobusda boraman. (V3)
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- Uch shaklning har biri qachon ishlatiladi.
- 100 ga yaqin eng kerakli noto‘g‘ri fe’llar jadvali.
- Fe’llarni guruhlab yodlash usuli.
- Talaffuzi qiyin fe’llar: read, said, bought.
- Chalkashtiriladigan juftliklar: lie / lay, rise / raise.
- Samarali yodlash rejasi.
Uch shakl qachon ishlatiladi?
| Shakl | Qayerda | Misol |
|---|---|---|
| 1-shakl | Present Simple | I write every day. |
| 1-shakl | do / does / did dan keyin | I didn’t write. Did you write? |
| 1-shakl | Modal fe’llardan keyin | I can write. I will write. |
| 1-shakl | to dan keyin | I want to write. |
| 2-shakl | Past Simple (faqat bo‘lishli) | I wrote a letter. |
| 3-shakl | Present Perfect | I have written a letter. |
| 3-shakl | Past Perfect | I had written it before. |
| 3-shakl | Majhul nisbat (passiv) | The letter was written in 1990. |
Muhim: 2-shakl faqat bo‘lishli Past Simple gapda. Inkor va savolda did bor, shuning uchun fe’l 1-shaklga qaytadi: I went → I didn’t go → Did you go?
Eng kerakli noto‘g‘ri fe’llar
Quyidagi jadvalda eng ko‘p ishlatiladigan fe’llar alifbo tartibida berilgan.
| 1-shakl | 2-shakl | 3-shakl | Tarjimasi |
|---|---|---|---|
| be | was / were | been | bo‘lmoq |
| become | became | become | bo‘lib qolmoq |
| begin | began | begun | boshlamoq |
| bite | bit | bitten | tishlamoq |
| blow | blew | blown | puflamoq, esmoq |
| break | broke | broken | sindirmoq |
| bring | brought | brought | olib kelmoq |
| build | built | built | qurmoq |
| burn | burnt / burned | burnt / burned | yonmoq, kuydirmoq |
| buy | bought | bought | sotib olmoq |
| catch | caught | caught | tutmoq |
| choose | chose | chosen | tanlamoq |
| come | came | come | kelmoq |
| cost | cost | cost | turmoq (narx) |
| cut | cut | cut | kesmoq |
| do | did | done | qilmoq |
| draw | drew | drawn | chizmoq |
| dream | dreamt / dreamed | dreamt / dreamed | tush ko‘rmoq |
| drink | drank | drunk | ichmoq |
| drive | drove | driven | haydamoq |
| eat | ate | eaten | yemoq |
| fall | fell | fallen | yiqilmoq |
| feed | fed | fed | ovqatlantirmoq |
| feel | felt | felt | his qilmoq |
| fight | fought | fought | urishmoq |
| find | found | found | topmoq |
| fly | flew | flown | uchmoq |
| forget | forgot | forgotten | unutmoq |
| forgive | forgave | forgiven | kechirmoq |
| freeze | froze | frozen | muzlamoq |
| get | got | got (AQSh: gotten) | olmoq, bo‘lmoq |
| give | gave | given | bermoq |
| go | went | gone | bormoq |
| grow | grew | grown | o‘smoq |
| hang | hung | hung | osmoq |
| have | had | had | ega bo‘lmoq |
| hear | heard | heard | eshitmoq |
| hide | hid | hidden | yashirmoq |
| hit | hit | hit | urmoq |
| hold | held | held | ushlamoq |
| hurt | hurt | hurt | og‘ritmoq |
| keep | kept | kept | saqlamoq |
| know | knew | known | bilmoq |
| lead | led | led | boshqarmoq |
| learn | learnt / learned | learnt / learned | o‘rganmoq |
| leave | left | left | ketmoq, qoldirmoq |
| lend | lent | lent | qarzga bermoq |
| let | let | let | ruxsat bermoq |
| lie | lay | lain | yotmoq |
| lose | lost | lost | yo‘qotmoq |
| make | made | made | yasamoq |
| mean | meant | meant | anglatmoq |
| meet | met | met | uchrashmoq |
| pay | paid | paid | to‘lamoq |
| put | put | put | qo‘ymoq |
| read | read | read | o‘qimoq |
| ride | rode | ridden | minmoq |
| ring | rang | rung | jiringlamoq |
| rise | rose | risen | ko‘tarilmoq |
| run | ran | run | yugurmoq |
| say | said | said | aytmoq |
| see | saw | seen | ko‘rmoq |
| sell | sold | sold | sotmoq |
| send | sent | sent | yubormoq |
| set | set | set | o‘rnatmoq |
| shake | shook | shaken | silkitmoq |
| shine | shone | shone | porlamoq |
| shoot | shot | shot | otmoq |
| show | showed | shown | ko‘rsatmoq |
| shut | shut | shut | yopmoq |
| sing | sang | sung | kuylamoq |
| sink | sank | sunk | cho‘kmoq |
| sit | sat | sat | o‘tirmoq |
| sleep | slept | slept | uxlamoq |
| speak | spoke | spoken | gapirmoq |
| spend | spent | spent | sarflamoq |
| stand | stood | stood | turmoq |
| steal | stole | stolen | o‘g‘irlamoq |
| swim | swam | swum | suzmoq |
| take | took | taken | olmoq |
| teach | taught | taught | o‘rgatmoq |
| tear | tore | torn | yirtmoq |
| tell | told | told | aytib bermoq |
| think | thought | thought | o‘ylamoq |
| throw | threw | thrown | otmoq, uloqtirmoq |
| understand | understood | understood | tushunmoq |
| wake | woke | woken | uyg‘onmoq |
| wear | wore | worn | kiymoq |
| win | won | won | yutmoq |
| write | wrote | written | yozmoq |
Britaniya va Amerika: learn, burn, dream, smell, spell fe’llari Britaniyada ko‘pincha -t bilan (learnt, burnt), Amerikada -ed bilan (learned, burned). Ikkalasi ham to‘g‘ri.
Guruhlab yodlash osonroq
Yuzta fe’lni alifbo tartibida yodlash qiyin. Lekin ular o‘xshash guruhlarga bo‘linadi — guruhlab yodlash ancha oson va tez.
1-guruh: uchalasi bir xil (A-A-A)
Eng oson guruh — hech narsa o‘zgarmaydi.
- I put my keys on the table.Kalitlarimni stolga qo‘ydim. (o‘tgan zamon)
- It cost a lot.Bu qimmat turdi.
- She cut her finger.U barmog‘ini kesib oldi.
read ham shu guruhda, lekin talaffuzi o‘zgaradi: read (“rid”) — read (“red”) — read (“red”).
2-guruh: 2 va 3 bir xil (A-B-B)
Eng katta guruh. 2-shaklni bilsangiz, 3-shaklni ham bilasiz.
- I bought a new phone. I have bought a new phone.Yangi telefon oldim.
- She told me the news. She has told everyone.U menga yangilikni aytdi.
- We slept well.Biz yaxshi uxladik.
3-guruh: unli o‘zgaradi (i-a-u)
Bu guruh qo‘shiqqa o‘xshaydi: i → a → u.
- We sang songs all night.Tun bo‘yi qo‘shiq kuyladik.
- I have never swum in the sea.Men hech qachon dengizda suzmaganman.
- The lesson has already begun.Dars allaqachon boshlandi.
4-guruh: 3-shakl -n bilan tugaydi
- Someone has stolen my bag!Kimdir sumkamni o‘g‘irlab ketdi!
- This book was written by Navoi.Bu kitob Navoiy tomonidan yozilgan.
- I’ve known him for years.Uni yillardan beri taniyman.
5-guruh: 1 va 3 bir xil (A-B-A)
- He came late yesterday.U kecha kech keldi.
- He has come home.U uyga keldi.
- She became a doctor.U shifokor bo‘ldi.
6-guruh: butunlay boshqa so‘zlar
Bu fe’llarni alohida yodlash kerak — ular hech qaysi guruhga o‘xshamaydi.
Talaffuzi qiyin fe’llar
Ba’zi fe’llar yozilishi va o‘qilishi juda farq qiladi.
| Fe’l | Qanday o‘qiladi |
|---|---|
| read (2, 3) | “red” (rang kabi) |
| said | “sed” (seyd emas!) |
| says | “sez” (seyz emas!) |
| bought, brought, thought | “bot”, “brot”, “sot” (gh o‘qilmaydi) |
| caught, taught | “kot”, “tot” |
| heard | “hyord” (hird emas) |
| meant | “ment” |
| built | “bilt” |
| done | “dan” |
| gone | “gon” |
| does | “daz” |
Chalkashtiriladigan juftliklar
Ba’zi fe’llar bir-biriga juda o‘xshaydi, lekin ma’nosi farq qiladi.
| Fe’l | Shakllari | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|---|
| lie | lay — lain | yotmoq | I lay on the sofa. |
| lay | laid — laid | yotqizmoq, qo‘ymoq | She laid the baby on the bed. |
| lie (yolg‘on) | lied — lied | yolg‘on gapirmoq | He lied to me. |
| rise | rose — risen | ko‘tarilmoq (o‘zi) | The sun rose at 6. |
| raise | raised — raised | ko‘tarmoq (biror narsani) | She raised her hand. |
| fall | fell — fallen | yiqilmoq | He fell off his bike. |
| feel | felt — felt | his qilmoq | I felt tired. |
| fell | felled — felled | (daraxt) kesmoq | — |
fell — fall ning 2-shakli, lekin shu bilan birga alohida fe’l ham (daraxt kesmoq). felt — feel ning 2-shakli. Bularni aralashtirmang: I fell — yiqildim, I felt — his qildim.
Bosqichma-bosqich
Gapda qaysi shaklni ishlatishni aniqlash uchun:
- Oldida have / has / had bormi? → 3-shakl: I have eaten.
- Oldida am / is / are / was / were bormi (passiv)? → 3-shakl: It was made in China.
- Oldida did / didn’t, can, will, to bormi? → 1-shakl: I didn’t eat. I can eat.
- Oddiy o‘tgan zamon, bo‘lishli gap? → 2-shakl: I ate.
Misol: “Siz bu filmni ko‘rganmisiz?”
- Hayot tajribasi → Present Perfect → have + 3-shakl.
- see → saw → seen.
Misol: “Kecha bu filmni ko‘rmadim.”
- Past Simple, inkor → didn’t + 1-shakl.
- see → see.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ I goed home.
✓ I went home.
go — noto‘g‘ri fe’l.
✗ I have went there.
✓ I have gone there.
have dan keyin 3-shakl.
✗ She has saw it.
✓ She has seen it.
see — saw — seen.
✗ I didn’t saw him.
✓ I didn’t see him.
did dan keyin 1-shakl.
✗ He buyed a car.
✓ He bought a car.
buy — bought.
✗ I have ate.
✓ I have eaten.
eat — ate — eaten.
✗ They have wrote a letter.
✓ They have written a letter.
write — wrote — written.
✗ I thinked about it.
✓ I thought about it.
think — thought.
✗ The window was broke.
✓ The window was broken.
Passivda 3-shakl.
✗ I felled off my bike.
✓ I fell off my bike.
fall — fell.
✗ I have drank tea.
✓ I have drunk tea.
drink — drank — drunk.
Eslab qoling: did dan keyin — 1-shakl, have / be dan keyin — 3-shakl, oddiy o‘tgan zamon — 2-shakl.
Yodlash rejasi
- Guruhlab oling. Bir kunda bitta guruh: masalan, “-ought” fe’llari (bought, brought, thought, fought, caught, taught).
- Ovoz chiqarib ayting. Uch shaklni qo‘shiqdek: buy — bought — bought.
- Har biri bilan gap tuzing. Yesterday I bought bread. I have bought a new phone.
- Ertasiga takrorlang. Eskisini takrorlab, yangi guruh qo‘shing.
- Matnda toping. Kitob yoki maqola o‘qiganda noto‘g‘ri fe’llarni belgilab chiqing.
- Testlarni ishlang. Saytdagi testlar har safar boshqa tartibda chiqadi.
Shu reja bilan bir oyda deyarli barcha kerakli fe’llarni bilib olasiz.
Kichik hikoya bilan mashq
Yesterday I woke up late. I got dressed quickly and ran to the bus stop, but the bus left without me. I took a taxi. At work I saw that my phone was at home. My boss gave me a lot of work. I ate lunch at my desk. In the evening I met my friends and we went to a cafe. I felt much better.
Matnda 11 ta belgilangan noto‘g‘ri fe’l bor. Har birining uch shaklini ayting.
O‘zingizni tekshiring
- go → went → gone
- write → wrote → written
- buy → bought → bought
- drink → drank → drunk
- put → put → put
- I have never ___ (eat) sushi. → eaten
- We ___ (meet) last year. → met
- Did you ___ (see) him? → see
Qisqa xulosa
- Noto‘g‘ri fe’l -ed olmaydi, uch shakli yodlanadi.
- 1-shakl — hozirgi zamon, did / can / will / to dan keyin.
- 2-shakl — faqat bo‘lishli Past Simple.
- 3-shakl — have / has / had va be (passiv) bilan.
- Guruhlab yodlang: A-A-A (put), A-B-B (bought), i-a-u (sing), -en (taken).
- Talaffuzga e’tibor: read (red), said (sed), bought (bot).
- fell (yiqildim) va felt (his qildim) — aralashtirmang.