Conjunctions
Bog‘lovchilar
Bu darsda
Oddiy qilib aytganda
Bog‘lovchi — ikki gapni ulovchi “yopishqoq lenta”. Ularsiz nutq qisqa, uzuq-yuluq bo‘laklardan iborat bo‘ladi: “Men charchadim. Uyga bordim. Uxladim.” Bog‘lovchilar bilan esa fikr ravon va tushunarli bo‘ladi: “Men charchadim, shuning uchun uyga bordim va uxladim.”
Har bir bog‘lovchining o‘z vazifasi bor:
- and — qo‘shadi (va);
- but — qarshi qo‘yadi (lekin);
- or — tanlatadi (yoki);
- because — sababni aytadi (chunki);
- so — natijani aytadi (shuning uchun).
| So‘z | Ma’nosi | Vazifasi |
|---|---|---|
| and | va | qo‘shadi |
| but | lekin | zidlik |
| or | yoki | tanlov |
| so | shuning uchun | natija |
| because | chunki | sabab |
| when | ...ganda | vaqt |
| if | agar | shart |
| before / after | oldin / keyin | vaqt |
| while | ...ayotganda | bir vaqtda |
| although | garchi | zidlik |
- I like tea and coffee.Men choy va qahvani yoqtiraman.
- It was cold, but we went out.Sovuq edi, lekin tashqariga chiqdik.
- Do you want tea or coffee?Choy xohlaysizmi yoki qahvami?
- It was raining, so I took a taxi.Yomg‘ir yog‘ayotgan edi, shuning uchun taksiga o‘tirdim.
- I stayed home because I was ill.Kasal bo‘lganim uchun uyda qoldim.
- When I got home, I had dinner.Uyga kelganimda, kechki ovqat qildim.
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- Asosiy beshta bog‘lovchi: and, but, or, so, because.
- because va so — sabab va natija.
- Vaqt bog‘lovchilari: when, while, before, after, until, as soon as.
- if — shart bilan birinchi tanishuv.
- although va but — zidlik.
- Vergul qoidalari va eng ko‘p uchraydigan xatolar.
and — va
and ikki so‘zni, ikki iborani yoki ikki gapni qo‘shadi.
- I have a brother and a sister.Mening akam va opam bor.
- She is smart and kind.U aqlli va mehribon.
- I got up, had breakfast and went to work.Turdim, nonushta qildim va ishga bordim.
- My father is a doctor and my mother is a teacher.Otam shifokor, onam esa o‘qituvchi.
Ro‘yxatda and faqat oxirgi element oldidan qo‘yiladi: apples, oranges and bananas. O‘zbekchada ham shunday: olma, apelsin va banan.
but — lekin
but — zidlik, kutilmagan yoki qarama-qarshi ma’lumot.
- It was cold, but we went out.Sovuq edi, lekin tashqariga chiqdik.
- I like tea, but I don’t like coffee.Choyni yoqtiraman, lekin qahvani yoqtirmayman.
- The hotel was expensive but comfortable.Mehmonxona qimmat, lekin qulay edi.
- I called him, but he didn’t answer.Unga qo‘ng‘iroq qildim, lekin javob bermadi.
or — yoki
or — tanlov. Savolda ham, darak gapda ham ishlatiladi.
- Do you want tea or coffee?Choy xohlaysizmi yoki qahvami?
- We can go by bus or by taxi.Avtobusda yoki taksida borishimiz mumkin.
- Is it Monday or Tuesday today?Bugun dushanbami yoki seshanbami?
Inkor gapda or — “ham ... ham emas”: I don’t like tea or coffee. — Men na choyni, na qahvani yoqtiraman.
or “aks holda” ma’nosida ham keladi: Hurry up, or you’ll be late! — Shoshiling, aks holda kechikasiz!
because va so — bir tanganing ikki tomoni
Bu ikki bog‘lovchi bir xil fikrni turli tartibda aytadi.
- I stayed home because it was raining.Yomg‘ir yog‘ayotgani uchun uyda qoldim.
- It was raining, so I stayed home.Yomg‘ir yog‘ayotgan edi, shuning uchun uyda qoldim.
- She is happy because she passed the exam.U imtihondan o‘tgani uchun xursand.
- She passed the exam, so she is happy.U imtihondan o‘tdi, shuning uchun xursand.
O‘zbek tilidan farqi
O‘zbekchada ko‘pincha ikkalasini birga ishlatamiz: “Chunki kasal edim, shuning uchun uyda qoldim.” Inglizchada esa because va so bitta gapda birga kelmaydi — bittasi yetarli.
- Because I was ill, I stayed at home.Kasal bo‘lganim uchun uyda qoldim. (to‘g‘ri)
- I was ill, so I stayed at home.Kasal edim, shuning uchun uyda qoldim. (to‘g‘ri)
Because I was ill, so I stayed — xato.
because of
because dan keyin to‘liq gap (ega + fe’l) keladi. Agar faqat ot bo‘lsa — because of.
- We stayed home because it was raining.Yomg‘ir yog‘ayotgani uchun uyda qoldik. (gap)
- We stayed home because of the rain.Yomg‘ir sababli uyda qoldik. (ot)
Why...? — Because...
Why savoliga javob ko‘pincha Because bilan boshlanadi:
- — Why are you late? — Because I missed the bus.— Nega kechikdingiz? — Chunki avtobusdan qoldim.
Vaqt bog‘lovchilari
| Bog‘lovchi | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| when | ...ganda | When I arrived, she left. |
| while | ...ayotganda | While she slept, I worked. |
| before | ...dan oldin | Before you leave, close the door. |
| after | ...dan keyin | After we ate, we walked. |
| until | ...gacha | Wait until I come back. |
| as soon as | ...ishi bilan | Call me as soon as you arrive. |
- When I finish, I’ll call you.Tugatganimda qo‘ng‘iroq qilaman.
- Before you leave, close the door.Ketishdan oldin eshikni yoping.
- After we ate, we walked.Ovqatlangach, sayr qildik.
- While she slept, I worked.U uxlayotganda men ishladim.
- I’ll wait until you come back.Qaytib kelguningizcha kutaman.
- As soon as I got home, I went to bed.Uyga kelishim bilan yotdim.
Diqqat: kelajak haqida gapirganda, when, before, after, until, as soon as dan keyin will ishlatilmaydi — hozirgi zamon:
- I’ll call you when I arrive.Yetib borganimda qo‘ng‘iroq qilaman. (when I will arrive emas)
if — agar
if — shart. Agar biror narsa bo‘lsa, natija qanday bo‘ladi.
- If it rains, we’ll stay at home.Agar yomg‘ir yog‘sa, uyda qolamiz.
- If you’re hungry, eat something.Agar qorningiz och bo‘lsa, biror narsa yeng.
- I’ll help you if you want.Agar xohlasangiz, yordam beraman.
Shart gaplarni B1 darajasida batafsil o‘rganamiz.
although va but — zidlik
although (garchi) va but (lekin) — ikkalasi ham zidlik, lekin ular gapning turli qismida turadi.
- Although it was cold, we went out.Garchi sovuq bo‘lsa ham, tashqariga chiqdik.
- It was cold, but we went out.Sovuq edi, lekin tashqariga chiqdik.
- Although he is rich, he isn’t happy.Garchi boy bo‘lsa ham, u baxtli emas.
O‘zbekchadagidek, although va but bitta gapda birga kelmaydi: Although it was cold, but we went — xato.
even though — although ning kuchliroq shakli: Even though I was tired, I finished the work.
Bosqichma-bosqich
Ikki gapni bog‘lash uchun avval ularning aloqasini aniqlang.
Misol: “Men och edim, shuning uchun sendvich yedim.”
- Aloqa: birinchi gap — sabab, ikkinchisi — natija.
- Natija oldidan → so.
Misol: “U kelmadi, chunki kasal edi.”
- Aloqa: ikkinchi gap — sabab.
- Sabab oldidan → because.
Misol: “Garchi qimmat bo‘lsa ham, men uni sotib oldim.”
- Aloqa: zidlik, birinchi gap oldidan → although.
Vergul
| Qoida | Misol |
|---|---|
| so va but oldidan odatda vergul | It was late, so we left. |
| Ergash gap boshda kelsa, undan keyin vergul | When I arrived, she left. |
| Ergash gap oxirda kelsa, vergul yo‘q | She left when I arrived. |
| because oldidan odatda vergul yo‘q | I left because I was tired. |
| Ikki qisqa gap and bilan — vergul shart emas | I sat down and I waited. |
- When I arrived, she left.Men kelganimda, u ketdi. (vergul bor)
- She left when I arrived.U men kelganimda ketdi. (vergul yo‘q)
- If you need help, call me.Yordam kerak bo‘lsa, qo‘ng‘iroq qiling.
- Call me if you need help.Yordam kerak bo‘lsa, qo‘ng‘iroq qiling.
Gap boshida
Rasmiy yozuvda (insho, xat, imtihon) gapni And yoki But bilan boshlamaslikka harakat qiling. Ularning o‘rniga:
- And o‘rniga — Also, In addition, Moreover;
- But o‘rniga — However.
- The hotel was nice. However, the food was bad.Mehmonxona yaxshi edi. Biroq ovqat yomon edi.
However dan keyin vergul qo‘yiladi. Kundalik nutqda va norasmiy yozuvda esa And / But bilan boshlash odatiy hol.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ Because I was ill, so I stayed.
✓ Because I was ill, I stayed.
Bittasi yetarli.
✗ Although it was cold, but we went.
✓ Although it was cold, we went.
although va but birga ishlatilmaydi.
✗ I stayed home because the rain.
✓ I stayed home because of the rain.
Ot oldidan because of.
✗ I’ll call you when I will arrive.
✓ I’ll call you when I arrive.
when dan keyin will yo‘q.
✗ I like apples, oranges, and, bananas.
✓ I like apples, oranges and bananas.
and faqat oxirgi element oldidan.
✗ I don’t like tea and coffee.
✓ I don’t like tea or coffee.
Inkorda or.
✗ It was late so, we left.
✓ It was late, so we left.
Vergul so dan oldin.
✗ However the food was bad.
✓ However, the food was bad.
However dan keyin vergul.
✗ I was tired, because I worked.
✓ I was tired because I worked.
because oldidan vergul shart emas.
Eslab qoling: because — sabab, so — natija. although va but — zidlik. Bir gapda ikkalasi birga kelmaydi.
Hayotiy vaziyatlarda
Kechikish sababi
- — Why were you late this morning?— Bugun ertalab nega kechikdingiz?
- — I woke up late because my alarm didn’t ring.— Kech uyg‘ondim, chunki budilnigim jiringlamadi.
- — Did you take a taxi?— Taksi oldingizmi?
- — I wanted to, but there weren’t any. So I took the bus.— Olmoqchi edim, lekin birorta ham yo‘q edi. Shuning uchun avtobusga chiqdim.
- — Next time call me before you leave if there’s a problem.— Keyingi safar muammo bo‘lsa, chiqishdan oldin menga qo‘ng‘iroq qiling.
Kichik matn
Last weekend I wanted to go to the mountains, but the weather was terrible. It was raining and it was very windy, so I stayed at home. Although I was a bit sad, I had a nice day. I read a book and watched a film. When the rain stopped in the evening, I went for a walk. If the weather is good next weekend, I’ll try again.
O‘zingizni tekshiring
- I like football ___ basketball. (qo‘shish) → and
- She is rich, ___ she isn’t happy. (zidlik) → but
- Do you want juice ___ water? (tanlov) → or
- I was tired, ___ I went to bed early. (natija) → so
- I went to bed early ___ I was tired. (sabab) → because
- Garchi kasal bo‘lsa ham, u ishga bordi. → Although he was ill, he went to work.
- Uyga kelishim bilan sizga qo‘ng‘iroq qilaman. → I’ll call you as soon as I get home.
- Xatoni toping: Because it was late, so we took a taxi. → Because it was late, we took a taxi.
Qisqa xulosa
- and — qo‘shadi, but — zidlik, or — tanlov.
- because — sabab, so — natija; bir gapda birga kelmaydi.
- because + gap, because of + ot.
- Vaqt: when, while, before, after, until, as soon as; ulardan keyin will yo‘q.
- if — shart: If it rains, we’ll stay home.
- although + gap, but bilan birga kelmaydi.
- Ergash gap boshda bo‘lsa — vergul; so va but oldidan — vergul.
- Rasmiy yozuvda gap boshida But o‘rniga However,.