Stative and Dynamic Verbs
Holat va harakat fe’llari
Bu darsda
Oddiy qilib aytganda
Fe’llar ikki turga bo‘linadi:
- Harakat fe’llari (dynamic verbs) — qo‘l bilan qilinadigan, boshlanadigan, davom etadigan va tugaydigan ishlar: run, write, cook, play, eat.
- Holat fe’llari (stative verbs) — ichingizda mavjud, shunchaki bor bo‘lgan holatlar: know, love, own, believe, want.
“Bilaman” degan jarayonning o‘rtasida turolmaysiz: yoki bilasiz, yoki bilmaysiz. Shuning uchun I am knowing deyilmaydi. Davomli shakl (-ing) — “jarayon” degani, holatda esa jarayon yo‘q.
- I am cooking dinner.Kechki ovqat pishiryapman. (harakat — jarayon bor)
- I know the answer.Javobni bilaman. (holat — jarayon yo‘q)
- I was writing a letter.Xat yozayotgan edim. (harakat)
- I believed him.Unga ishondim. (holat)
Holat fe’llari odatda davomli shaklda ishlatilmaydi — Present Continuous, Past Continuous, Future Continuous va Perfect Continuous zamonlarida.
| Guruh | Fe’llar |
|---|---|
| Fikr va bilim | know, believe, understand, remember, forget, mean, realise, recognise, suppose, doubt |
| His-tuyg‘u | like, love, hate, prefer, want, need, wish, dislike, adore, mind |
| Egalik | have, own, belong, possess, contain, include, consist of |
| Sezgi | see, hear, smell, taste, feel, seem, appear, sound, look (ko‘rinmoq) |
| Boshqa | be, cost, weigh, depend, deserve, matter, fit, resemble, measure |
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- Holat fe’llari va harakat fe’llari farqi.
- Holat fe’llarining asosiy guruhlari.
- Ikki ma’noli fe’llar: think, have, see, taste, be.
- Sezgi fe’llari va can.
- O‘zbek o‘quvchilari uchun tuzoqlar.
- Perfect bilan va so‘zlashuvdagi istisnolar.
Asosiy guruhlar
Fikr va bilim
- I know what you mean.Nima demoqchi ekaningizni bilaman.
- I don’t understand this question.Bu savolni tushunmayapman.
- Do you remember me?Meni eslaysizmi?
- I believe you.Sizga ishonaman.
- What does this word mean?Bu so‘z nimani anglatadi?
- I realise it’s difficult.Bu qiyinligini tushunaman.
His-tuyg‘u va istak
- I love this song.Bu qo‘shiqni juda yaxshi ko‘raman.
- She wants a new phone.U yangi telefon xohlaydi.
- We need more time.Bizga ko‘proq vaqt kerak.
- I prefer tea to coffee.Men qahvadan ko‘ra choyni afzal ko‘raman.
- He hates waiting.U kutishni yomon ko‘radi.
Egalik
- This bag belongs to me.Bu sumka menga tegishli.
- They own three restaurants.Ularning uchta restorani bor.
- The price includes breakfast.Narxga nonushta kiradi.
- This box contains old photos.Bu qutida eski suratlar bor.
Boshqa holatlar
- This phone costs 300 dollars.Bu telefon 300 dollar turadi.
- It depends on the weather.Bu ob-havoga bog‘liq.
- He weighs 80 kilos.Uning vazni 80 kilo.
- These shoes don’t fit me.Bu tuflilar menga to‘g‘ri kelmaydi.
- She resembles her mother.U onasiga o‘xshaydi.
- It doesn’t matter.Hechqisi yo‘q. / Ahamiyati yo‘q.
Ikki ma’noli fe’llar
Bu darsning eng muhim qismi. Ba’zi fe’llar holat ma’nosida davomli bo‘lmaydi, harakat ma’nosida esa bo‘ladi. Ma’no o‘zgaradi!
| Fe’l | Holat | Harakat |
|---|---|---|
| think | I think you’re right. (fikr) | I’m thinking about it. (o‘ylayapman) |
| have | She has a car. (egalik) | She’s having lunch. (ovqatlanyapti) |
| see | I see what you mean. (tushunaman) | I’m seeing a doctor. (uchrashyapman) |
| taste | It tastes good. (ta’mi) | She’s tasting the soup. (tatib ko‘ryapti) |
| be | He is rude. (doimiy) | He’s being rude. (hozir o‘zini shunday tutyapti) |
| smell | It smells nice. (hidi) | He’s smelling the flowers. (hidlayapti) |
| look | You look tired. (ko‘rinasiz) | I’m looking at you. (qarayapman) |
| feel | This feels soft. (seziladi) | I’m feeling better. (o‘zimni his qilyapman) |
| weigh | It weighs 5 kg. (vazni) | She’s weighing the meat. (tortyapti) |
think
- I think he’s from Fergana.Menimcha, u Farg‘onadan. (fikr — holat)
- I’m thinking about changing jobs.Ish o‘zgartirish haqida o‘ylayapman. (o‘ylash jarayoni)
- What do you think of my new car?Yangi mashinam haqida nima deb o‘ylaysiz? (fikr)
- What are you thinking about?Nima haqida o‘ylayapsiz? (jarayon)
have
- I have two brothers.Mening ikkita akam bor. (egalik)
- We’re having a party tonight.Bugun kechqurun bazm qilyapmiz. (harakat)
- She’s having a shower.U dush qabul qilyapti.
- Are you having a good time?Yaxshi vaqt o‘tkazyapsizmi?
be
be odatda holat, lekin being + sifat — “hozir o‘zini shunday tutyapti” (odatda bunday emas).
- He is a kind person.U mehribon inson. (doimiy xarakter)
- You’re being very rude today!Bugun juda qo‘pol muomala qilyapsiz! (odatda bunday emassiz)
- The children are being very quiet. Something’s wrong!Bolalar juda jim. Nimadir bo‘lgan! (odatiy emas)
Sezgi fe’llari
see, hear, smell, taste — bu sezgilar o‘zicha sodir bo‘ladi, biz ularni “qilmaymiz”. Shuning uchun “hozir” ma’nosini can bilan aytamiz.
- I can see the mountains.Tog‘larni ko‘ryapman.
- I can hear music.Musiqa eshityapman.
- I can smell something burning.Nimadir kuyayotganini sezyapman.
- Can you hear me?Meni eshityapsizmi?
I am seeing the mountains yoki I am hearing music — xato.
Ataylab harakat — boshqa fe’l
Agar ataylab, diqqat bilan qilsangiz — boshqa fe’l ishlatiladi va u davomli bo‘ladi:
| Sezgi (holat) | Ataylab harakat |
|---|---|
| see — ko‘rmoq | look at, watch — qaramoq, tomosha qilmoq |
| hear — eshitmoq | listen to — tinglamoq |
- I’m looking at the mountains.Tog‘larga qarayapman.
- I’m listening to music.Musiqa tinglayapman.
- We’re watching a film.Film tomosha qilyapmiz.
O‘zbekchada tuzoq
O‘zbek tilida “tushunyapman, bilyapman, xohlayapman, yoqtiryapman” deyish mumkin va tabiiy. Shuning uchun o‘zbek o‘quvchilari ko‘pincha inglizchada ham davomli shakl ishlatadi. Bu xato juda tez-tez uchraydi.
| O‘zbekcha (-yap) | Inglizcha (oddiy shakl!) |
|---|---|
| Tushunyapman. | I understand. |
| Xohlayapman. | I want. |
| Bilyapman. | I know. |
| Ishonmayapman. | I don’t believe it. |
| Eslay olmayapman. | I can’t remember. |
| Yoqyapti. | I like it. |
| Kerak bo‘lyapti. | I need it. |
- Tushunyapman. → I understand.-yapman bo‘lsa ham oddiy shakl
- Xohlayapman. → I want.-yapman bo‘lsa ham oddiy shakl
- Sizni tanimayapman. → I don’t recognise you.oddiy shakl
Perfect bilan
Holat fe’llari bilan davomiylik (for, since) kerak bo‘lsa, Present Perfect Continuous emas, oddiy Present Perfect ishlatiladi.
- I’ve known him for years.Uni yillardan beri taniyman. (have been knowing emas)
- She’s had this car since 2015.Bu mashina unda 2015-yildan beri bor.
- We’ve always loved this place.Biz bu joyni doim yaxshi ko‘rganmiz.
- How long have you been married?Qachondan beri turmush qurgansiz?
Bosqichma-bosqich
Fe’lni tekshirish uchun savol bering: “Hozir bu ishni jarayon sifatida qilyapmanmi?”
- I am cooking.Ovqat pishiryapman. (harakat — ha)
- I know the answer.Javobni bilaman. (holat — yo‘q)
- Fe’l jismoniy harakat yoki faol jarayonmi? → davomli shakl mumkin.
- Fe’l fikr, his-tuyg‘u, egalik yoki holatmi? → oddiy shakl.
- Ikki ma’noli fe’lmi (think, have, see)? → ma’noga qarang.
Misol: “Hozir sizni tushunmayapman.”
- understand — fikr (holat).
- Hozir bo‘lsa ham → oddiy shakl.
Misol: “U hozir tushlik qilyapti.”
- have lunch — harakat (ovqatlanish).
- Hozir → Present Continuous.
So‘zlashuvdagi istisnolar
Zamonaviy so‘zlashuvda ba’zan holat fe’llari ham davomli shaklda eshitiladi — o‘zgarish yoki vaqtinchalik holatni ta’kidlash uchun:
- I’m loving this weather!Bu havo menga juda yoqyapti! (reklama, norasmiy)
- I’m liking my new job more and more.Yangi ishim menga borgan sari ko‘proq yoqyapti. (o‘zgarish)
- Are you wanting anything else?Yana biror narsa xohlaysizmi? (do‘konda, muloyim)
Diqqat: so‘zlashuvda I’m loving it kabi gaplar uchraydi, lekin bu reklama va norasmiy uslub. Imtihonda va rasmiy yozuvda oddiy shaklni yozing.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ I am understanding you.
✓ I understand you.
understand holat fe’li.
✗ This bag is belonging to me.
✓ This bag belongs to me.
belong davomli bo‘lmaydi.
✗ I am not agreeing.
✓ I don’t agree.
agree odatda davomli shaklda ishlatilmaydi.
✗ I am knowing him for years.
✓ I have known him for years.
know + for — Present Perfect.
✗ I am wanting a coffee.
✓ I want a coffee.
want — holat.
✗ I am hearing a strange noise.
✓ I can hear a strange noise.
Sezgi — can + fe’l.
✗ She is having a new car.
✓ She has a new car.
Egalik — oddiy shakl.
✗ What are you thinking of my idea?
✓ What do you think of my idea?
Fikr — oddiy shakl.
✗ It is costing 10 dollars.
✓ It costs 10 dollars.
cost — holat.
✗ I am remembering him.
✓ I remember him.
remember — holat.
Eslab qoling: fikr, his-tuyg‘u, egalik, sezgi fe’llari — oddiy shaklda. O‘zbekchadagi “-yapman” sizni chalg‘itmasin.
Hayotiy vaziyatlarda
Restoranda
- — Do you want a starter?— Boshlang‘ich taom xohlaysizmi?
- — No, thanks. I think I’ll just have the main course.— Yo‘q, rahmat. Menimcha, faqat asosiy taomni olaman.
- — How does the soup taste?— Sho‘rvaning ta’mi qanday?
- — It tastes delicious! What does it contain?— Juda mazali! Ichida nima bor?
- — Lamb, vegetables and herbs. Are you enjoying your meal?— Qo‘y go‘shti, sabzavot va ko‘katlar. Taomingiz yoqyaptimi?
- — Very much. I love this place!— Juda. Bu joyni juda yaxshi ko‘raman!
Kichik matn
Right now I’m sitting in a café and I’m thinking about my future. I know that I want to study abroad, but I don’t know where. My parents think I should go to Korea. I prefer the UK because I love British literature. But it depends on the cost — studying in London costs a lot of money. I’m having a coffee and I can hear soft music. I feel calm. I believe I’ll make the right decision.
O‘zingizni tekshiring
- I ___ (not / understand) this word. → don’t understand
- Look! She ___ (taste) the soup. → is tasting
- This soup ___ (taste) great. → tastes
- I ___ (think) about my holiday plans. → am thinking
- Men uni bolalikdan beri taniyman. → I have known him since childhood.
- Musiqa eshityapman. → I can hear music.
- Bugun juda qo‘pol muomala qilyapsiz. → You’re being very rude today.
- Xatoni toping: This house is belonging to my uncle. → This house belongs to my uncle.
Qisqa xulosa
- Holat fe’llari davomli shaklda ishlatilmaydi: know, want, like, need, believe, belong, seem, cost.
- Guruhlar: fikr, his-tuyg‘u, egalik, sezgi, boshqa holatlar.
- Ikki ma’noli: think, have, see, taste, be, look, feel — ma’noga qarang.
- Hozirgi sezgi: can see, can hear, can smell.
- Ataylab: look at, listen to, watch — davomli bo‘ladi.
- Davomiylik: Present Perfect (I’ve known him for years).
- O‘zbekcha “-yapman” → inglizcha oddiy shakl: Tushunyapman → I understand.