Plural Nouns

Oddiy qilib aytganda

“Ko‘plik” — bittadan ko‘p narsa degani. O‘zbekchada so‘z oxiriga -lar qo‘shamiz: kitob → kitoblar, bola → bolalar. Inglizchada esa ko‘pincha -s qo‘shamiz: book → books, car → cars. Asosiy g‘oya shu. Qolgan qoidalar faqat so‘zni aytish osonroq bo‘lishi uchun kerak.

Masalan, box (quti) so‘ziga faqat -s qo‘shsak, “boxs” bo‘ladi. Uni aytish juda qiyin: “ks-s”. Shuning uchun o‘rtaga unli qo‘shib boxes deymiz va bu “bok-siz” deb oson aytiladi. Demak, -es shunchaki talaffuzni yengillashtiradi.

O‘zbek tilidagi -lar qo‘shimchasining inglizcha o‘rinbosari — -s. Lekin ikki til o‘rtasida bitta katta farq bor: o‘zbekchada sondan keyin ko‘plik qo‘shilmaydi (uchta kitob), inglizchada esa qo‘shiladi (three books). Bu farqni darsning oxirigacha ko‘p uchratasiz.

Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:

1. Ko‘plik yasashning oltita asosiy imlo qoidasi.
2. Qoidaga bo‘ysunmaydigan (noto‘g‘ri) ko‘plik shakllari.
3. -s va -es qanday talaffuz qilinadi.
4. Doim ko‘plikda va doim birlikda ishlatiladigan so‘zlar.
5. Ko‘plik ot bilan fe’l va olmoshlar qanday moslashadi.
6. O‘zbeklar eng ko‘p qiladigan xatolar.

1-qoida: oddiy holat — -s

Ingliz tilidagi otlarning katta qismiga shunchaki -s qo‘shiladi. Agar so‘z quyidagi maxsus qoidalarning hech biriga tushmasa, doim -s qo‘shing.

• a book → two bookskitob → kitoblar
• a car → three carsmashina → mashinalar
• a student → many studentstalaba → talabalar
• a house → two housesuy → uylar
• an apple → five applesolma → olmalar
• a friend → my friendsdo‘st → do‘stlarim

2-qoida: -s, -sh, -ch, -x, -z dan keyin — -es

Agar so‘z s, ss, sh, ch, x, z harflari bilan tugasa, -es qo‘shiladi. Sababi oddiy: bu tovushlardan keyin yana “s” aytish qiyin, shuning uchun o‘rtaga unli qo‘shiladi.

• I have two classes today.Bugun ikkita darsim bor.
• Wash the dishes, please.Iltimos, idishlarni yuving.
• There are many churches in Rome.Rimda cherkovlar ko‘p.

Diqqat: -ch har doim ham emas. Agar ch “k” deb o‘qilsa, oddiy -s qo‘shiladi: stomach → stomachs, monarch → monarchs. Lekin bunday so‘zlar kam.

3-qoida: y bilan tugaydigan so‘zlar

Bu yerda y dan oldingi harfga qarash kerak.

Unli harflar: a, e, i, o, u. Qolgan harflar undosh.

4-qoida: -f va -fe bilan tugaydigan so‘zlar

Ko‘p so‘zlarda f / fe o‘rniga -ves keladi.

Lekin hamma -f so‘zlar ham shunday emas. Ba’zilariga oddiy -s qo‘shiladi: roof → roofs (tom), chief → chiefs (boshliq), belief → beliefs (e’tiqod), safe → safes (seyf). Bunday so‘zlarni lug‘atdan tekshirish foydali.

5-qoida: -o bilan tugaydigan so‘zlar

Undosh + o bilan tugaydigan ba’zi kundalik so‘zlarga -es qo‘shiladi:

• potato → potatoeskartoshka
• tomato → tomatoespomidor
• hero → heroesqahramon
• echo → echoesaks-sado

Lekin ko‘pchilik yangi yoki qisqartirilgan so‘zlarga oddiy -s qo‘shiladi:

• photo → photossurat
• piano → pianospianino
• radio → radiosradio
• video → videosvideo
• kilo → kiloskilogramm

Oson yo‘l: potatoes, tomatoes, heroes — shu uchtasini yodlang, qolganlariga -s qo‘shing.

Noto‘g‘ri ko‘plik shakllari

Bu so‘zlar hech qanday qoidaga bo‘ysunmaydi. Ularni xuddi yangi so‘z kabi yodlash kerak. Yaxshi xabar: ular unchalik ko‘p emas, lekin juda tez-tez ishlatiladi.

• There are three men and two women in the room.Xonada uch erkak va ikki ayol bor.
• How many children do you have?Nechta farzandingiz bor?
• Brush your teeth twice a day.Tishlaringizni kuniga ikki marta yuving.
• My feet hurt.Oyoqlarim og‘riyapti.

Talaffuzga e’tibor: woman — “vumen”, women — “vimin”. Yozuvda faqat bitta harf farq qiladi, lekin birinchi bo‘g‘in boshqacha aytiladi.

Birlik va ko‘plikda bir xil so‘zlar

Ba’zi so‘zlar ko‘plikda o‘zgarmaydi:

• I caught one fish.Bitta baliq tutdim.
• I caught five fish.Beshta baliq tutdim.
• There are a lot of sheep on the farm.Fermada qo‘ylar ko‘p.

Talaffuz: -s qanday aytiladi?

Yozuvda -s bir xil bo‘lsa ham, u uch xil talaffuz qilinadi. Buni bilsangiz, gapingiz tabiiyroq eshitiladi.

Books — “buks”, dogs — “dogz”, boxes — “boksiz”. Agar so‘z oxirida -es bo‘lsa va u alohida bo‘g‘in yaratsa, so‘zdagi bo‘g‘inlar soni bittaga ko‘payadi: box (1 bo‘g‘in) → box-es (2 bo‘g‘in).

Doim ko‘plikda keladigan so‘zlar

Ba’zi narsalar ikki qismdan iborat, shuning uchun ular doim ko‘plikda ishlatiladi va fe’l ham ko‘plikda bo‘ladi.

• My jeans are new.Jinsi shimim yangi.
• Where are my glasses?Ko‘zoynagim qayerda?
• These scissors are sharp.Bu qaychi o‘tkir.

Bitta narsani aytish uchun a pair of (bir juft) ishlatiladi: a pair of jeans — bitta jinsi shim, two pairs of glasses — ikkita ko‘zoynak.

People va police so‘zlari ham doim ko‘plik ma’nosida: People are friendly here. The police are coming.

Faqat birlikda ishlatiladigan so‘zlar

Ba’zi so‘zlar o‘zbekchada ko‘plikda bo‘lishi mumkin, lekin inglizchada sanalmaydigan va ko‘plik shakli yo‘q. Ularga -s qo‘shilmaydi va fe’l birlikda bo‘ladi.

• information — ma’lumot(lar)This information is useful.
• advice — maslahat(lar)His advice was very good.
• news — yangilik(lar)The news is bad.
• money — pulMoney is important.
• furniture — mebelThe furniture is new.
• homework — uy vazifasiMy homework is easy.

Informations, advices, furnitures deyish xato. Bu mavzuni “Sanaladigan otlar, some va any” darsida batafsil o‘rganamiz.

Bosqichma-bosqich

Otni ko‘plikka aylantirishda o‘zingizga ketma-ket to‘rtta savol bering.

1. Bu so‘z noto‘g‘rilar ro‘yxatidami? (man, woman, child, person, foot, tooth, mouse, fish, sheep) Ha bo‘lsa, ro‘yxatdagi shaklni ishlating.
2. Oxiri s, sh, ch, x, z mi? Ha bo‘lsa, -es qo‘shing.
3. Oxiri y mi? Oldida undosh bo‘lsa -ies, unli bo‘lsa -s.
4. Oxiri f yoki fe mi? Ko‘pincha -ves.

Boshqa hamma holatda shunchaki -s qo‘shing.

• a dish → two dishes-sh bilan tugagan, -es
• a lady → two ladiesundosh + y, -ies
• a key → two keysunli + y, -s
• a wife → two wives-fe, -ves
• a child → two childrennoto‘g‘ri ko‘plik
• a pen → two pensoddiy holat, -s

Gapda ko‘plik bilan ishlash

Ot ko‘plikda bo‘lsa, unga bog‘liq boshqa so‘zlar ham o‘zgaradi:

“Mening kichkina ukam bor” va “Mening ikkita kichkina ukam bor” gaplarini solishtiring:

• I have a little brother. He is five.Kichkina ukam bor. U besh yoshda.
• I have two little brothers. They are five and seven.Ikkita kichkina ukam bor. Ular besh va yetti yoshda.

Ko‘p uchraydigan xatolar

Eslab qoling: O‘zbekchada “uchta kitob” deymiz, inglizchada esa three books deyiladi: sondan keyin ham -s qo‘yiladi.

Hayotiy vaziyatlarda

Bozorda

• — How much are the tomatoes?— Pomidorlar qancha turadi?
• — Ten thousand for two kilos.— Ikki kilosi o‘n ming.
• — And the potatoes?— Kartoshkalar-chi?
• — Five thousand. They are very fresh.— Besh ming. Ular juda yangi.

Oila haqida

• — How many children do you have?— Nechta farzandingiz bor?
• — Three: two boys and a girl.— Uchta: ikki o‘g‘il va bir qiz.
• — Do your brothers live nearby?— Akalaringiz yaqinda yashaydimi?
• — Yes, their families live in our street.— Ha, ularning oilalari bizning ko‘chada yashaydi.

O‘zingizni tekshiring

Quyidagi so‘zlarning ko‘plik shaklini yozing, keyin javobni tekshiring.

1. country → countries
2. watch → watches
3. tooth → teeth
4. day → days
5. leaf → leaves
6. person → people
7. photo → photos
8. sheep → sheep

Gapni to‘g‘rilang: I have two brother and three sister. → I have two brothers and three sisters.

Qisqa xulosa

• Oddiy qoida: -s qo‘shing (book → books).
• s, sh, ch, x, z dan keyin -es (box → boxes).
• Undosh + y → -ies (city → cities), unli + y → -s (boy → boys).
• Ko‘p -f / -fe so‘zlar → -ves (knife → knives).
• man, woman, child, person, foot, tooth, mouse — yodlanadi; fish, sheep o‘zgarmaydi.
• jeans, glasses, scissors — doim ko‘plik; information, advice, news — ko‘plik shakli yo‘q.
• Sondan keyin ham ko‘plik kerak: three books.
• Ko‘plik ot bilan are, these, those, them ishlatiladi.