Sentence Structure

Oddiy qilib aytganda

Inglizcha gapni poyezd deb tasavvur qiling. Har bir vagonning o‘z joyi bor va ularni almashtirib bo‘lmaydi. Birinchi vagon — kim (ega), ikkinchisi — nima qiladi (fe’l), uchinchisi — nimani (to‘ldiruvchi). Keyin qayerda va qachon degan vagonlar keladi.

O‘zbek tilida so‘zlarning joyini almashtirsak ham ma’no saqlanadi, chunki qo‘shimchalar yordam beradi. “Men kitobni o‘qidim”, “Kitobni men o‘qidim”, “O‘qidim men kitobni” — uchalasi ham tushunarli. Chunki -ni qo‘shimchasi qaysi so‘z to‘ldiruvchi ekanini aytib turadi.

Ingliz tilida bunday qo‘shimchalar deyarli yo‘q. Shuning uchun so‘zning gapdagi joyi uning vazifasini ko‘rsatadi. Bir misolga qarang:

• The dog bit the man.It odamni tishladi.
• The man bit the dog.Odam itni tishladi.

So‘zlar bir xil, faqat joyi almashdi va ma’no butunlay o‘zgardi. Birinchi o‘rindagi so‘z — harakatni qiluvchi, fe’ldan keyingi so‘z — harakat ta’sir qilgan narsa. Mana shuning uchun inglizchada tartib juda muhim.

O‘zbek va ingliz gapining eng katta farqi — fe’lning joyi. O‘zbekchada fe’l gap oxirida keladi, inglizchada esa egadan keyin darhol keladi. Ingliz grammatikasining eng muhim qoidasi shu.

• I read books.Men kitob o‘qiyman.
• She drinks tea.U choy ichadi.
• We live in Tashkent.Biz Toshkentda yashaymiz.
• They love music.Ular musiqani yaxshi ko‘radi.

Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:

1. Gap bo‘laklari: ega, fe’l, to‘ldiruvchi, joy va vaqt.
2. Inglizcha gapning to‘liq tartibi va uni qanday eslab qolish.
3. Nima uchun ega va fe’l har doim bo‘lishi shart.
4. Inkor va so‘roq gaplarda tartib qanday o‘zgaradi.
5. Sifat va ravishlarning o‘rni.
6. O‘zbekchadan inglizchaga qadamma-qadam tarjima qilish usuli.

Gap bo‘laklari bilan tanishamiz

Har bir inglizcha gap bir nechta “bo‘lak”dan tuziladi. Ularni bilsangiz, istalgan gapni to‘g‘ri yig‘a olasiz.

Ega (Subject)

Ega — harakatni bajaruvchi yoki gap kim/nima haqida ekanini bildiruvchi so‘z. U bitta so‘z (I, Ali, water) yoki so‘zlar guruhi (my best friend, the new teacher) bo‘lishi mumkin.

• Ali plays football.Ali futbol o‘ynaydi.
• My best friend lives in Samarkand.Eng yaqin do‘stim Samarqandda yashaydi.
• The new teacher speaks English.Yangi o‘qituvchi inglizcha gapiradi.
• Water is important.Suv muhim.

Fe’l (Verb)

Fe’l — harakat yoki holatni bildiradi: work, eat, go, be, have. Inglizcha gapda fe’l doim egadan keyin keladi.

To‘ldiruvchi (Object)

To‘ldiruvchi — harakat kimga yoki nimaga qaratilganini bildiradi. O‘zbekchada ko‘pincha -ni qo‘shimchasi bilan keladi: kitobni, uni, onamni. Inglizchada hech qanday qo‘shimcha yo‘q, faqat fe’ldan keyingi joy buni ko‘rsatadi.

• I love my mother.Men onamni yaxshi ko‘raman.
• She bought a new phone.U yangi telefon sotib oldi.
• We watched the film.Biz filmni ko‘rdik.

Joy va vaqt

Joy va vaqt odatda gap oxirida keladi. Ikkalasi ham bo‘lsa, avval joy, keyin vaqt.

Gapning to‘liq tartibi

Bu tartibni oson eslab qolish uchun savollar zanjirini yodlang: Kim? → Nima qiladi? → Nimani? → Qayerda? → Qachon?

O‘zbek tilida esa vaqt ko‘pincha boshida keladi: “Kecha biz parkda futbol o‘ynadik.” Inglizchada ham vaqtni boshiga qo‘yish mumkin, lekin oddiy gapda uni oxiriga qo‘yish eng tabiiy variant.

• We played football in the park yesterday.Kecha biz parkda futbol o‘ynadik. (oddiy tartib)
• Yesterday we played football in the park.Kecha biz parkda futbol o‘ynadik. (vaqtga urg‘u)

Joy va vaqtning tartibi

Joy va vaqt birga kelsa, joy oldin keladi. Buni “Qayerda, keyin qachon” deb eslab qoling.

• I was at home all day.Kun bo‘yi uyda edim.
• She works in a bank from Monday to Friday.U dushanbadan jumagacha bankda ishlaydi.
• We arrived in London last night.Kecha kechqurun Londonga yetib keldik.

Ikki oltin qoida

1. Ega bo‘lishi shart

O‘zbekchada egani tushirib qoldirish mumkin: “Keldim”, “Charchadim”, “Bilmayman”. Fe’l qo‘shimchasi kim haqida gap borayotganini aytib turadi. Ingliz tilida esa fe’l deyarli o‘zgarmaydi, shuning uchun ega har doim aytiladi.

• Keldim. → I came.ega “I” majburiy
• Charchadik. → We are tired.ega “we” majburiy
• Bilmayman. → I don’t know.ega “I” majburiy

Ega bo‘lmasa, inglizlar it yoki there so‘zlarini “bo‘sh ega” sifatida qo‘yadi. Ob-havo, vaqt, masofa haqida gapirganda it ishlatiladi:

• It is cold today.Bugun sovuq.
• It is raining.Yomg‘ir yog‘yapti.
• It is five o’clock.Soat besh.
• It is ten kilometres to the city.Shahargacha o‘n kilometr.
• There is a cat in the garden.Bog‘da mushuk bor.

2. Fe’l bo‘lishi shart

O‘zbekchada fe’lsiz gaplar ko‘p: “Men talabaman”, “U uyda”, “Havo issiq”. Ingliz tilida bunday gaplarda yashirin fe’l — to be (am, is, are) — albatta qo‘yiladi.

• Men talabaman. → I am a student.“am” qo‘shildi
• U uyda. → She is at home.“is” qo‘shildi
• Havo issiq. → It is hot.“is” qo‘shildi
• Ular do‘st. → They are friends.“are” qo‘shildi

Eslab qoling: Inglizcha gapda doim ega + fe’l jufti bo‘lishi kerak. Ulardan biri yo‘q bo‘lsa, gap noto‘g‘ri.

Inkor gapda tartib

Inkor gapda not so‘zi yordamchi fe’ldan keyin qo‘shiladi. Tartib o‘zgarmaydi, faqat fe’l oldiga yordamchi qism qo‘shiladi.

• I am not tired.Men charchamaganman.
• He doesn’t eat meat.U go‘sht yemaydi.
• They didn’t come yesterday.Ular kecha kelishmadi.

Savol gapda tartib

Savolda tartib biroz o‘zgaradi: yordamchi fe’l egadan oldinga chiqadi. O‘zbekchada esa savol uchun faqat -mi qo‘shimchasi yetarli, tartib o‘zgarmaydi.

So‘roq so‘zi (what, where, when, why, how) bo‘lsa, u eng boshida turadi:

• Are you a student?Siz talabamisiz?
• Does he work here?U shu yerda ishlaydimi?
• What do you want?Nima xohlaysiz?
• Where is the station?Bekat qayerda?
• When did they arrive?Ular qachon kelishdi?

Savol va inkor qanday tuzilishini keyingi darslarda (to be, Present Simple, So‘roq so‘zlari) har bir zamon uchun batafsil o‘rganamiz.

Sifat va ravishlarning o‘rni

Sifat — otdan oldin

Sifat (big, new, beautiful) otdan oldin keladi, xuddi o‘zbek tilidagidek: katta uy — a big house. Bu yerda ikki til bir xil, bu juda qulay.

• a big housekatta uy
• a new caryangi mashina
• beautiful flowerschiroyli gullar
• an interesting bookqiziqarli kitob

Lekin sifat to be fe’lidan keyin ham kelishi mumkin. Bu holatda u otdan keyin turadi:

• The house is big.Uy katta.
• My car is new.Mashinam yangi.

Takror ravishlari — fe’ldan oldin

always, usually, often, sometimes, never so‘zlari asosiy fe’ldan oldin, lekin to bedan keyin keladi.

• I always drink tea in the morning.Men ertalab doim choy ichaman.
• She never eats meat.U hech qachon go‘sht yemaydi.
• He is often late.U tez-tez kechikadi.

Tarz ravishlari — gap oxirida

slowly, quickly, well, carefully kabi ravishlar odatda to‘ldiruvchidan keyin keladi. Ular fe’l bilan to‘ldiruvchi orasiga qo‘yilmaydi.

• She speaks English well.U inglizchani yaxshi gapiradi.
• He drives carefully.U ehtiyotkorlik bilan haydaydi.

Bosqichma-bosqich tarjima

Endi o‘zbekcha gapni inglizchaga qadamma-qadam o‘giramiz. Bu usulni bir necha marta qo‘llasangiz, avtomatik bo‘lib qoladi.

1-misol: “Men har kuni maktabda ingliz tilini o‘qiyman.”

1. Kim? Men → I
2. Nima qiladi? o‘qiyman (o‘rganaman) → study
3. Nimani? ingliz tilini → English
4. Qayerda? maktabda → at school
5. Qachon? har kuni → every day

2-misol: “Kecha onam bozordan go‘sht oldi.”

1. Kim? onam → my mother
2. Nima qildi? oldi (sotib oldi) → bought
3. Nimani? go‘sht → meat
4. Qayerdan? bozordan → at the market
5. Qachon? kecha → yesterday (oxiriga)

3-misol: “Akam ertaga Toshkentga boradi.”

1. Kim? akam → my brother
2. Nima qiladi? boradi (kelajakda) → will go
3. Qayerga? Toshkentga → to Tashkent
4. Qachon? ertaga → tomorrow

Asosiy usul: gapni o‘zbekcha o‘ylang, keyin fe’lni oxiridan olib, egadan keyin qo‘ying. Qolgan qismlarni “nimani → qayerda → qachon” tartibida joylashtiring.

• Akam Toshkentda ishlaydi. → My brother works in Tashkent.fe’l oxirdan ikkinchi o‘ringa o‘tdi
• Biz kecha film ko‘rdik. → We watched a film yesterday.“kecha” eng oxirga bordi
• Opam har yakshanba non yopadi. → My sister bakes bread every Sunday.vaqt oxirida

Ko‘p uchraydigan xatolar

Eslab qoling: Avval KIM, keyin NIMA QILADI, keyin qolgan hammasi.

Hayotiy misollar

Quyidagi kichik matnda har bir gap qanday tuzilganiga e’tibor bering.

My name is Dilnoza. I live in Bukhara. I work at a hotel. Every morning I take the bus to work. My husband is a teacher. He teaches maths at a school near our house. In the evening we cook dinner together and watch TV.

Har bir gapda ega birinchi, fe’l ikkinchi o‘rinda. Joy va vaqt oxirida yoki (urg‘u uchun) boshida.

O‘zingizni tekshiring

Quyidagi gaplarni inglizchaga o‘giring, keyin javob bilan solishtiring.

1. Men choy ichaman. → I drink tea.
2. Bugun issiq. → It is hot today.
3. Ular talaba. → They are students.
4. Otam kechqurun gazeta o‘qiydi. → My father reads the newspaper in the evening.
5. Biz kecha parkda edik. → We were in the park yesterday.
6. Siz shifokormisiz? → Are you a doctor?

Bu dars butun grammatikaning poydevori. Keyingi darslarda har bir bo‘lakni — otlar, olmoshlar, fe’llar, zamonlarni — alohida o‘rganamiz.

Qisqa xulosa

• Tartib: ega + fe’l + to‘ldiruvchi + joy + vaqt.
• Fe’l gap oxirida emas, egadan keyin turadi.
• Ega ham, fe’l ham doim bo‘lishi shart. Ega yo‘q bo‘lsa — it / there, fe’l yo‘q bo‘lsa — am / is / are.
• Joyini almashtirsangiz, ma’no ham o‘zgaradi.
• Joy va vaqt birga bo‘lsa: avval joy, keyin vaqt.
• Savolda yordamchi fe’l egadan oldinga chiqadi.
• Sifat otdan oldin, takror ravishi asosiy fe’ldan oldin keladi.