Can
Qila olish: can
Bu darsda
Oddiy qilib aytganda
Can — “qo‘limdan keladi, qila olaman” degani. O‘zbekchadagi -a olaman, -a olasan, -a oladi shakliga to‘g‘ri keladi: suza olaman, hayday oladi, gapira olamiz.
Can ning eng yaxshi tomoni — u o‘zgarmaydi. Hamma shaxs uchun bir xil: I can, she can, they can. U -s olmaydi, do / does yordamchisini ham talab qilmaydi, undan keyin to ham qo‘yilmaydi. Shuning uchun can oddiy fe’llardan osonroq.
- I can swim.Men suza olaman.
- She can’t drive.U mashina hayday olmaydi.
- Can I sit here?Shu yerga o‘tirsam bo‘ladimi?
- Can you help me?Menga yordam bera olasizmi?
Can — modal fe’l. Modal fe’llar (can, must, should, will, may) asosiy fe’lga qo‘shimcha ma’no beradi: imkoniyat, majburiyat, maslahat. Ularning hammasi bir xil qoidaga bo‘ysunadi va can — ularning eng oddiysi.
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- can ning tuzilishi: bo‘lishli, inkor, savol.
- can ning to‘rt vazifasi: qobiliyat, ruxsat, iltimos, imkoniyat.
- O‘tgan zamon: could.
- Muloyim iltimos: Could you...?
- Boshqa zamonlar uchun: be able to.
- can va can’t talaffuzi va eng ko‘p xatolar.
Tuzilishi: uchta oltin qoida
| Qoida | Noto‘g‘ri | To‘g‘ri |
|---|---|---|
| 1. -s olmaydi | He cans swim. | He can swim. |
| 2. Keyin to kerak emas | I can to swim. | I can swim. |
| 3. do / does ishlatilmaydi | Do you can help? | Can you help? |
Bundan tashqari, can dan keyingi fe’l ham o‘zgarmaydi — doim asosiy shaklda:
- She can speak English.U inglizcha gapira oladi. (speaks emas)
- He can play the guitar.U gitara chala oladi. (plays emas)
- They can come tomorrow.Ular ertaga kela oladi.
Inkor: can’t
Can ning inkori — cannot (bitta so‘z bo‘lib yoziladi) yoki qisqa shakli can’t. Kundalik nutqda deyarli doim can’t ishlatiladi.
- I can’t swim.Men suza olmayman.
- She can’t come to the party.U bazmga kela olmaydi.
- We cannot accept your offer.Biz taklifingizni qabul qila olmaymiz. (rasmiy)
- You can’t park here.Bu yerda mashina qo‘yib bo‘lmaydi.
- I can’t believe it!Ishonolmayman!
Can not (alohida) deb yozish kam uchraydi va odatda xato hisoblanadi. Cannot — bitta so‘z.
Savol va qisqa javoblar
Savol uchun can egadan oldinga chiqadi. Boshqa hech narsa kerak emas.
- Can you speak Russian?Ruscha gapira olasizmi?
- Can your brother drive?Akangiz mashina hayday oladimi?
- What can I do for you?Sizga qanday yordam bera olaman?
- Where can I buy a SIM card?SIM-kartani qayerdan sotib olsam bo‘ladi?
- How can I get to the airport?Aeroportga qanday borsam bo‘ladi?
| Savol | Ha | Yo‘q |
|---|---|---|
| Can you swim? | Yes, I can. | No, I can’t. |
| Can she cook? | Yes, she can. | No, she can’t. |
| Can they come? | Yes, they can. | No, they can’t. |
Can ning to‘rt vazifasi
1. Qobiliyat — “qila olaman”
Biror ishni bajara olish, bilim yoki mahorat.
- I can swim.Suza olaman.
- My daughter can read and write.Qizim o‘qiy va yoza oladi.
- He can speak four languages.U to‘rt tilda gapira oladi.
- Can you cook plov?Palov pishira olasizmi?
- I can’t sing very well.Unchalik yaxshi qo‘shiq ayta olmayman.
Qobiliyatni kuchaytirish yoki yumshatish uchun ravishlar qo‘shiladi: I can swim very well. I can only speak a little English. I can’t swim at all. (umuman suza olmayman)
2. Ruxsat — “mumkinmi, bo‘ladimi”
Ruxsat so‘rash va berish.
- Can I sit here?Shu yerga o‘tirsam bo‘ladimi?
- Can I use your phone?Telefoningizdan foydalansam bo‘ladimi?
- You can go home now.Endi uyga ketishingiz mumkin.
- — Can I come in? — Yes, of course.— Kirsam bo‘ladimi? — Ha, albatta.
3. Iltimos — “...bera olasizmi?”
Kimdandir biror ish qilib berishni so‘rash.
- Can you help me?Menga yordam bera olasizmi?
- Can you open the window, please?Iltimos, derazani ochib bera olasizmi?
- Can you speak more slowly?Sekinroq gapira olasizmi?
- Can I have a glass of water?Bir stakan suv bersangiz.
Restoran yoki do‘konda buyurtma berganda Can I have...? juda qulay: Can I have the menu, please? Can I have a coffee?
4. Taqiq va imkoniyat
Can’t — biror narsa mumkin emasligini, taqiqlanganligini bildiradi. Can — umumiy imkoniyatni.
- You can’t smoke here.Bu yerda chekish mumkin emas.
- You can’t use your phone during the exam.Imtihon paytida telefondan foydalanib bo‘lmaydi.
- You can see the mountains from here.Bu yerdan tog‘lar ko‘rinadi.
- It can be very hot in July.Iyulda juda issiq bo‘lishi mumkin.
Sezgi fe’llari bilan
see, hear, smell, taste bilan can “hozir sezyapman” ma’nosida ishlatiladi. O‘zbekchada “ko‘ryapman, eshityapman” deymiz.
- I can see the sea!Dengizni ko‘ryapman!
- Can you hear me?Meni eshityapsizmi?
- I can smell something burning.Nimadir kuyayotganini sezyapman.
O‘tgan zamon: could
Can ning o‘tgan zamoni — could. U ham o‘zgarmaydi va xuddi can kabi ishlatiladi.
- I could read when I was four.To‘rt yoshimda o‘qiy olardim.
- She couldn’t come yesterday.U kecha kela olmadi.
- My grandfather could speak Persian.Bobom forscha gapira olar edi.
- I couldn’t sleep last night.Kecha tunda uxlay olmadim.
- Could you understand the film?Filmni tushuna oldingizmi?
Muloyim iltimos: Could you...?
Could faqat o‘tgan zamon emas. U muloyimroq iltimos uchun ham ishlatiladi — hozir yoki kelajak haqida.
| Oddiy | Muloyimroq |
|---|---|
| Can you help me? | Could you help me? |
| Can I ask a question? | Could I ask a question? |
| Can you repeat that? | Could you repeat that, please? |
- Could you open the window?Derazani ochib bera olasizmi? (muloyim iltimos)
- Could you tell me the way to the station?Bekatga yo‘lni ko‘rsatib bera olasizmi?
- Could I speak to the manager, please?Menejer bilan gaplashsam bo‘ladimi?
Notanish odamlar, katta yoshdagilar, rasmiy vaziyatlarda Could you...? ishlatish yaxshi odob belgisi.
Boshqa zamonlarda: be able to
Can ning kelasi zamon va tugallangan zamon shakllari yo‘q. Will can yoki have canned — xato. Buning o‘rniga be able to (qila olmoq) ishlatiladi.
| Zamon | Shakli | Misol |
|---|---|---|
| Hozirgi | can / am able to | I can swim. |
| O‘tgan | could / was able to | I could swim. |
| Kelasi | will be able to | I will be able to swim. |
| Present Perfect | have been able to | I haven’t been able to sleep. |
| Modal bilan | might be able to | I might be able to help. |
- I will be able to help you tomorrow.Ertaga sizga yordam bera olaman.
- I haven’t been able to sleep this week.Shu hafta uxlay olmadim.
- One day you will be able to speak English fluently.Bir kun kelib siz inglizchada ravon gapira olasiz.
- I’d like to be able to play the piano.Pianino chala olishni xohlardim.
Bosqichma-bosqich
Misol: “U (qiz) inglizcha gapira oladi.”
- Ega: she.
- Can: can (o‘zgarmaydi, -s yo‘q).
- Fe’lning asosiy shakli: speak (speaks emas).
- Qolgani: English.
Inkor uchun can’t, savol uchun can ni oldinga chiqaramiz:
- She can’t speak English.U inglizcha gapira olmaydi.
- Can she speak English?U inglizcha gapira oladimi?
- Yes, she can. / No, she can’t.Ha. / Yo‘q.
Misol: “Menga yordam bera olasizmi?” (muloyim)
- Muloyim iltimos → Could.
- Ega: you.
- Fe’l: help + me.
Misol: “Ertaga kela olaman.”
- Kelasi zamon → can emas, will be able to.
- Fe’l: come.
Talaffuz
Can va can’t ni talaffuzdan farqlash muhim, chunki t ko‘pincha deyarli eshitilmaydi.
Ya’ni can gap ichida tez va kuchsiz, can’t esa urg‘uli va uzunroq. Tinglaganda shu farqqa e’tibor bering.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ He cans swim.
✓ He can swim.
can -s olmaydi.
✗ I can to swim.
✓ I can swim.
can dan keyin to kerak emas.
✗ Do you can help?
✓ Can you help?
can bilan do ishlatilmaydi.
✗ She can speaks English.
✓ She can speak English.
can dan keyin fe’l o‘zgarmaydi.
✗ I will can help you.
✓ I will be able to help you.
Kelasi zamonda be able to.
✗ I don’t can swim.
✓ I can’t swim.
Inkor — can’t.
✗ I can not to come.
✓ I can’t come.
can’t + fe’l, to yo‘q.
✗ Can you to help me?
✓ Can you help me?
to kerak emas.
✗ I could swim yesterday in the sea.
✓ I was able to swim in the sea yesterday.
Bir martalik muvaffaqiyat — was able to.
✗ Yesterday I can’t come.
✓ Yesterday I couldn’t come.
O‘tgan zamonda couldn’t.
Oxirgidan oldingi xatoga e’tibor bering: could o‘tmishdagi umumiy qobiliyat uchun (I could swim when I was five). Aniq bir martalik muvaffaqiyat uchun was able to yaxshiroq (Yesterday I was able to swim across the lake). Lekin inkorda couldn’t ikkala holatda ham to‘g‘ri.
Eslab qoling: can + fe’l. -s yo‘q, to yo‘q, do yo‘q.
Hayotiy vaziyatlarda
Ishga kirish suhbatida
- — What languages can you speak?— Qaysi tillarda gapira olasiz?
- — I can speak Uzbek, Russian and English.— O‘zbek, rus va ingliz tillarida gapira olaman.
- — Can you use Excel?— Excel’dan foydalana olasizmi?
- — Yes, I can. I can also make presentations.— Ha. Taqdimot ham tayyorlay olaman.
- — Can you start on Monday?— Dushanbadan boshlay olasizmi?
- — Yes, of course.— Ha, albatta.
Restoranda
- — Can I have the menu, please?— Menyuni bersangiz.
- — Of course.— Albatta.
- — Could we have some water too?— Suv ham bersangiz bo‘ladimi?
- — Can I pay by card?— Karta bilan to‘lasam bo‘ladimi?
- — Sorry, you can’t. Only cash.— Kechirasiz, mumkin emas. Faqat naqd pul.
O‘zingizni tekshiring
- Men velosiped hayday olaman. → I can ride a bike.
- U (erkak) suza olmaydi. → He can’t swim.
- Shu yerga o‘tirsam bo‘ladimi? → Can I sit here?
- Bolaligimda shaxmat o‘ynay olardim. → I could play chess when I was a child.
- Kecha uxlay olmadim. → I couldn’t sleep last night.
- Ertaga yordam bera olaman. → I will be able to help tomorrow.
- Derazani yopib bera olasizmi? (muloyim) → Could you close the window, please?
- Xatoni toping: She can to dance. → She can dance.
Qisqa xulosa
- can + fe’lning asosiy shakli: I can swim.
- Hamma shaxsda bir xil: -s yo‘q, to yo‘q, do yo‘q.
- Inkor: can’t / cannot; savol: Can + ega + fe’l?
- To‘rt vazifa: qobiliyat, ruxsat, iltimos, imkoniyat / taqiq.
- O‘tgan zamon: could / couldn’t.
- Muloyim iltimos: Could you...? Could I...?
- Kelasi va tugallangan zamonda: will be able to, have been able to.
- can — qisqa “kən”, can’t — uzun va urg‘uli.