B1 144-dars 11 daqiqa

Compound Adjectives

Qo‘shma sifatlar

Bu darsda

Oddiy qilib aytganda

Qo‘shma sifat — ikki yoki undan ortiq so‘zdan tuzilgan, bitta sifat kabi ishlaydigan birikma. Odatda so‘zlar chiziqcha (-) bilan bog‘lanadi:

a ten-minute walk — o‘n daqiqalik piyoda yo‘l a well-known writer — taniqli yozuvchi a blue-eyed girl — ko‘k ko‘zli qiz

O‘zbekchada ham shunga o‘xshash so‘zlar bor: ko‘k ko‘zli, o‘n daqiqalik, besh qavatli, qo‘li ochiq. Ingliz tilida qo‘shma sifatlar juda ko‘p ishlatiladi, chunki ular uzun tasvirni qisqa va ixcham qilib beradi:

a walk that takes ten minutes → a ten-minute walk a man who has a kind heart → a kind-hearted man

Eng muhim qoida: raqam bilan tuzilgan qo‘shma sifatda ot birlikda qoladi: a ten-minute walk (ten-minutes — xato). Chunki bu so‘z endi sifat, sifat esa ko‘plik shaklini olmaydi.

raqam + ot (birlik)a five-star hotel, a two-hour film
sifat / ravish + V3a well-known actor, a badly-paid job
sifat + ot + -eda blue-eyed boy, a long-haired girl
sifat / ot + -inga good-looking man, a time-consuming task
ot + sifata world-famous singer, sugar-free drinks

Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:

  1. raqam + ot: a ten-minute walk, a five-year-old boy.
  2. well / badly + V3: well-known, well-paid.
  3. sifat + ot + -ed: blue-eyed, left-handed.
  4. -ing bilan: good-looking, English-speaking.
  5. ot + sifat: world-famous, sugar-free.
  6. Chiziqcha qachon qo‘yiladi va eng ko‘p uchraydigan xatolar.

raqam + ot

Vaqt, masofa, yosh, o‘lchov haqida gapirganda raqam va ot birlashib sifatga aylanadi. Ot birlikda qoladi.

Uzun shakl Qo‘shma sifat
a walk of ten minutes a ten-minute walk
a holiday of two weeks a two-week holiday
a building with five floors a five-storey building
a note of fifty dollars a fifty-dollar note
a hotel with five stars a five-star hotel
a flight of three hours a three-hour flight
  • It’s a ten-minute walk to the station.Vokzalgacha o‘n daqiqalik piyoda yo‘l.
  • We had a two-week holiday in Turkey.Turkiyada ikki haftalik ta’til o‘tkazdik.
  • She lives in a nine-storey building.U to‘qqiz qavatli binoda yashaydi.
  • He wrote a 500-word essay.U 500 so‘zlik insho yozdi.
  • I need a three-day visa.Menga uch kunlik viza kerak.

Yosh haqida

Yosh haqida ikki xil aytish mumkin. Ularning farqiga e’tibor bering:

  • My son is five years old.O‘g‘lim besh yoshda. (oddiy gap — years ko‘plikda)
  • I have a five-year-old son.Mening besh yoshli o‘g‘lim bor. (qo‘shma sifat — year birlikda)

Bundan ot ham yasaladi: a five-year-old — besh yoshli bola: The five-year-olds are in the playground.

well / badly + V3

well, badly va boshqa ravishlar fe’lning 3-shakli (V3) bilan birikadi. Bu sifatlar odamlar va narsalarni tasvirlashda juda ko‘p ishlatiladi.

Qo‘shma sifat Ma’nosi
well-known taniqli, mashhur
well-paid yaxshi maoshli
well-dressed yaxshi kiyingan
well-educated yaxshi ta’lim olgan
well-behaved odobli
badly-paid kam maoshli
badly-written yomon yozilgan
home-made uyda tayyorlangan
hand-made qo‘lda yasalgan
newly-built yangi qurilgan
  • He’s a well-known journalist.U taniqli jurnalist.
  • Doctors in this country are well-paid.Bu davlatda shifokorlar yaxshi maosh oladi.
  • Your children are very well-behaved.Bolalaringiz juda odobli.
  • I love my grandmother’s home-made bread.Buvimning uyda yopgan nonini yaxshi ko‘raman.
  • They sell hand-made carpets.Ular qo‘lda to‘qilgan gilamlar sotishadi.

sifat + ot + -ed

Odamning tashqi ko‘rinishi yoki xarakteri haqida gapirganda sifat + ot + -ed tuzilmasi ishlatiladi. Bu juda foydali, chunki u “...li” degan o‘zbekcha qo‘shimchaga mos keladi.

Qo‘shma sifat Ma’nosi
blue-eyed ko‘k ko‘zli
dark-haired / fair-haired qora sochli / sariq sochli
long-legged uzun oyoqli
left-handed chapaqay
broad-shouldered keng yelkali
kind-hearted mehribon, ko‘ngli yumshoq
absent-minded parishonxotir
open-minded keng fikrli
bad-tempered jahldor
narrow-minded tor fikrli
  • She’s a tall, dark-haired woman.U baland bo‘yli, qora sochli ayol.
  • My brother is left-handed.Akam chapaqay.
  • Grandma is very kind-hearted.Buvim juda mehribon.
  • My teacher is a bit absent-minded — he always forgets his keys.O‘qituvchim biroz parishonxotir — doim kalitini unutadi.
  • You need to be open-minded when you travel.Sayohat qilganda keng fikrli bo‘lish kerak.

-ing bilan qo‘shma sifatlar

sifat / ravish / ot + -ing shakli ham ko‘p uchraydi:

Qo‘shma sifat Ma’nosi
good-looking chiroyli, kelishgan
English-speaking ingliz tilida so‘zlashuvchi
hard-working mehnatkash
long-lasting uzoq davom etadigan
time-consuming ko‘p vaqt oladigan
never-ending tugamaydigan
record-breaking rekord yangilagan
mouth-watering so‘lak oqizadigan, ishtahani qo‘zg‘atadigan
  • He’s a very hard-working student.U juda mehnatkash talaba.
  • Canada is an English-speaking country.Kanada — ingliz tilida so‘zlashuvchi davlat.
  • Learning a language is time-consuming.Til o‘rganish ko‘p vaqt oladi.
  • What a good-looking man!Qanday kelishgan yigit!

ot + sifat

Ot sifatni aniqlashtiradi:

Qo‘shma sifat Ma’nosi
world-famous dunyoga mashhur
sugar-free shakarsiz
duty-free bojsiz
user-friendly foydalanishga qulay
eco-friendly ekologik toza
ice-cold muzdek
brand-new yap-yangi
air-conditioned konditsionerli
  • The Registan is world-famous.Registon dunyoga mashhur.
  • I only drink sugar-free cola.Faqat shakarsiz kola ichaman.
  • This app is very user-friendly.Bu ilova foydalanishga juda qulay.
  • He bought a brand-new car.U yap-yangi mashina sotib oldi.

Chiziqcha qachon qo‘yiladi?

Qo‘shma sifat otdan oldin kelganda chiziqcha deyarli doim qo‘yiladi. Lekin otdan keyin (to be dan keyin) kelganda, ayniqsa well + V3 turida, chiziqcha ko‘pincha tushiriladi:

  • He’s a well-known actor.U taniqli aktyor. (otdan oldin — chiziqcha)
  • The actor is well known.Aktyor taniqli. (otdan keyin — ko‘pincha chiziqchasiz)
  • It’s a ten-minute walk.O‘n daqiqalik yo‘l.
  • The walk takes ten minutes.Yo‘l o‘n daqiqa davom etadi. (bu yerda sifat emas — oddiy ot)

Bosqichma-bosqich

  1. Raqam + o‘lchovmi? (daqiqa, yosh, yulduz) → raqam + birlikdagi ot: a two-hour film.
  2. Tashqi ko‘rinish yoki xarakterni “...li” bilan aytyapsizmi? → sifat + ot + -ed: blue-eyed.
  3. Qanday qilingan? → well / badly / home + V3: well-paid, home-made.
  4. Otdan oldinmi? → chiziqcha qo‘ying.

Misol: “Men uch soatlik imtihon topshirdim.”

  1. Raqam + soat → three-hour (birlik).
NatijaI took a three-hour exam.

Misol: “U qora ko‘zli, uzun sochli qiz.”

  1. Tashqi ko‘rinish → sifat + ot + -ed.
NatijaShe’s a dark-eyed, long-haired girl.

Ko‘p uchraydigan xatolar

Ko‘p uchraydigan xatolar

✗ It’s a ten-minutes walk.

✓ It’s a ten-minute walk.

Qo‘shma sifatda ot birlikda.

✗ I have a five-years-old son.

✓ I have a five-year-old son.

Chiziqcha bilan year birlikda.

✗ My son is five-year-old.

✓ My son is five years old.

Oddiy gapda years ko‘plikda, chiziqchasiz.

✗ She’s a blue eyes girl.

✓ She’s a blue-eyed girl.

sifat + ot + -ed.

✗ He is a very known writer.

✓ He is a very well-known writer.

known emas, well-known.

✗ It was a two hours film.

✓ It was a two-hour film.

Chiziqcha va birlik.

✗ They live in a five-floors house.

✓ They live in a five-storey house.

Raqam + birlik ot.

✗ He’s a hard-worked student.

✓ He’s a hard-working student.

hard-working.

✗ I bought a new-brand phone.

✓ I bought a brand-new phone.

brand-new.

✗ She is a long-hair woman.

✓ She is a long-haired woman.

-ed qo‘shimchasi kerak.

Eslab qoling: a ten-minute walk (minute birlikda); a five-year-old boy (lekin He is five years old); tashqi ko‘rinish — blue-eyed, dark-haired.

Hayotiy vaziyatlarda

Mehmonxonani band qilish

  • — I’d like to book a room in a four-star hotel near the centre.— Markazga yaqin to‘rt yulduzli mehmonxonadan xona band qilmoqchiman.
  • — We have a lovely air-conditioned room with a sea view.— Dengiz manzarali, konditsionerli ajoyib xonamiz bor.
  • — How far is it from the beach?— Sohildan qancha uzoqda?
  • — It’s just a five-minute walk.— Atigi besh daqiqalik piyoda yo‘l.
  • — Perfect. I need it for a ten-day stay.— Juda yaxshi. Menga o‘n kunlik turish uchun kerak.

Odamni tasvirlash

  • — What does your new boss look like?— Yangi boshlig‘ing qanday ko‘rinishda?
  • — He’s a tall, broad-shouldered, grey-haired man.— U baland bo‘yli, keng yelkali, sochlari oqargan odam.
  • — Is he nice?— Yaxshi odammi?
  • — Yes, he’s very open-minded and hard-working, but a bit absent-minded.— Ha, juda keng fikrli va mehnatkash, lekin biroz parishonxotir.

Kichik matn: “Mening oilam”

Let me tell you about my family. My father is a well-known surgeon at a big hospital — it’s a well-paid job, but it’s very time-consuming. My mother is a kind-hearted, hard-working woman who teaches at an English-speaking school. I have a ten-year-old sister. She’s blue-eyed and fair-haired, and she’s left-handed like our grandfather. We live in a nine-storey building, and it’s a fifteen-minute drive to the city centre. Every Sunday my mother makes home-made bread — it’s absolutely mouth-watering!

Matndagi barcha qo‘shma sifatlarni toping va ularni turlariga ajrating: raqam + ot, well + V3, sifat + ot + -ed, -ing bilan.

O‘zingizni tekshiring

  1. Bu yerdan maktabgacha yigirma daqiqalik yo‘l. → It’s a twenty-minute walk from here to the school.
  2. Mening yetti yoshli qizim bor. → I have a seven-year-old daughter.
  3. U taniqli rassom. → He’s a well-known artist.
  4. Ko‘k ko‘zli bola → a blue-eyed boy
  5. Bu ish yaxshi maoshli. → This job is well-paid.
  6. Biz besh yulduzli mehmonxonada qoldik. → We stayed in a five-star hotel.
  7. U juda mehnatkash. → She’s very hard-working.

Hammasi to‘g‘ri bo‘lsa, mavzu bo‘yicha testni topshiring.

Qisqa xulosa

  • Qo‘shma sifat — ikki yoki ko‘proq so‘zdan iborat, chiziqcha bilan bog‘langan sifat.
  • raqam + birlikdagi ot: a ten-minute walk, a five-star hotel.
  • Yosh: a five-year-old boy, lekin He is five years old.
  • well / badly / home + V3: well-known, well-paid, home-made.
  • sifat + ot + -ed: blue-eyed, left-handed, kind-hearted.
  • -ing: good-looking, hard-working, time-consuming.
  • ot + sifat: world-famous, sugar-free, brand-new.
Asosiy
Barcha darslar