Word Order: Place and Time
Joy va vaqtning gapdagi o‘rni
Bu darsda
- Oddiy qilib aytganda
- Joy, keyin vaqt
- Vaqtni boshiga chiqarish
- Fe’l va to‘ldiruvchi — ajralmas
- Takror ravishlari
- Tarz ravishlari
- Bir nechta vaqt so‘zi
- Bir nechta joy so‘zi
- Tarz, joy, vaqt — to‘liq tartib
- Uzun vaqt ifodalari gap boshida
- Bosqichma-bosqich
- Ko‘p uchraydigan xatolar
- Hayotiy vaziyatlarda
- O‘zingizni tekshiring
- Qisqa xulosa
Oddiy qilib aytganda
O‘zbekchada vaqt va joy odatda fe’ldan oldin keladi: Men har kuni maktabga boraman. Inglizchada esa ular oxirida turadi va tartibi qat’iy: avval joy, keyin vaqt.
- We met in Tashkent in 2020.Biz 2020-yilda Toshkentda tanishganmiz.
- I’ll see you at the café at 6.Soat 6 da kafeda ko‘rishamiz.
- He works in a bank from Monday to Friday.U dushanbadan jumagacha bankda ishlaydi.
- They arrived home late.Ular uyga kech kelishdi.
Bu darsda siz quyidagilarni o‘rganasiz:
- Joy — vaqtdan oldin.
- Vaqtni gap boshiga chiqarish.
- Fe’l va to‘ldiruvchi orasiga hech narsa qo‘yilmaydi.
- Takror ravishlarining o‘rni (always, often).
- Tarz ravishlari (slowly, well) — gap oxirida.
- Bir nechta vaqt so‘zi: kichikdan kattaga.
Joy, keyin vaqt
| Tabiiy | Xato yoki g‘alati |
|---|---|
| I go to work at 8. | |
| We had lunch in a café yesterday. | We had lunch yesterday in a café. (kam ishlatiladi) |
| She was born in Fergana in 1999. | She was born in 1999 in Fergana. (kam ishlatiladi) |
Eslab qolish usuli: Qayerda → Qachon (alifbo tartibida Place → Time).
Vaqtni boshiga chiqarish
Vaqtga urg‘u berish yoki gap uzun bo‘lsa, vaqt gap boshiga chiqishi mumkin:
- Yesterday I met an old friend in the park.Kecha bog‘da eski do‘stimni uchratdim.
- Every summer we go to the mountains.Har yozi tog‘ga boramiz.
- At the weekend, I usually stay at home.Dam olish kunlari odatda uyda bo‘laman.
Joy esa odatda boshiga chiqmaydi (faqat adabiy uslubda).
Fe’l va to‘ldiruvchi — ajralmas
Inglizchada fe’l va uning to‘ldiruvchisi (kim/nimani) orasiga vaqt, joy, ravish qo‘yilmaydi:
| Xato | To‘g‘ri |
|---|---|
| I like very much tea. | I like tea very much. |
| She speaks well English. | She speaks English well. |
| I read every day the newspaper. | I read the newspaper every day. |
Takror ravishlari
always, usually, often, sometimes, never — gap o‘rtasida:
sometimes va usually boshida ham kelishi mumkin: Sometimes I walk to work.
Tarz ravishlari
slowly, quickly, well, carefully — odatda fe’l (va to‘ldiruvchi)dan keyin, joy va vaqtdan oldin:
Bir nechta vaqt so‘zi
Bir nechta vaqt bo‘lsa — kichikdan kattaga:
- I was born at 5 a.m. on Monday in May in 2001.2001-yil may oyida dushanba kuni soat 5 da tug‘ilganman.
- See you at 10 tomorrow.Ertaga soat 10 da ko‘rishamiz.
Bir nechta joy so‘zi
Bir gapda bir nechta joy so‘zi bo‘lsa, kichikroq joy oldin, kattaroq joy keyin keladi:
- She works at a bank in the city centre.U shahar markazidagi bankda ishlaydi.
- We stayed at a hotel near the sea in Antalya.Antalyada, dengiz yaqinidagi mehmonxonada qoldik.
- The keys are on the table in the kitchen.Kalitlar oshxonadagi stol ustida.
O‘zbek tilida tartib teskari: Toshkentda, Chilonzorda, kichik kvartirada yashayman — kattadan kichikka. Ingliz tilida esa kichikdan kattaga.
Tarz, joy, vaqt — to‘liq tartib
Gapda tarz (qanday?), joy (qayerda?) va vaqt (qachon?) bo‘lsa, odatdagi tartib:
- She sang beautifully at the concert last night.U kecha kechqurun konsertda ajoyib kuyladi.
- He worked hard in the garden all day.U kun bo‘yi bog‘da qattiq ishladi.
- We waited patiently outside for an hour.Biz bir soat tashqarida sabr bilan kutdik.
Harakat fe’llari (go, come, walk, drive) bilan esa joy ko‘pincha tarzdan oldin:
- She went home quickly.U uyga tez ketdi.
- They drove to the airport carefully.Ular aeroportga ehtiyotkorlik bilan haydashdi.
Uzun vaqt ifodalari gap boshida
Gap juda uzun bo‘lsa yoki vaqtga urg‘u berish kerak bo‘lsa, vaqt ifodasi gap boshiga chiqadi:
- Every summer, my family visits our relatives in Fergana.Har yozda oilam Farg‘onadagi qarindoshlarimiznikiga boradi.
- On Saturday morning, we’re going to the market.Shanba kuni ertalab bozorga boramiz.
- After the lesson, the students went to the canteen.Darsdan keyin talabalar oshxonaga ketishdi.
Boshida kelganda odatda vergul qo‘yiladi (qisqa ifodalar bilan shart emas).
Bosqichma-bosqich
- Ega + Fe’l — boshida.
- To‘ldiruvchi — fe’ldan keyin, orasiga hech narsa yo‘q.
- Tarz (qanday?) → Joy (qayerda?) → Vaqt (qachon?).
- Vaqt boshiga chiqishi mumkin.
Misol: “Men kecha kutubxonada ikki soat o‘qidim.”
- Ega + fe’l: I studied.
- Joy: in the library. Vaqt: for two hours yesterday.
Misol: “U inglizchani juda yaxshi gapiradi.”
- Fe’l + to‘ldiruvchi: speaks English. Tarz: very well.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Ko‘p uchraydigan xatolar
✗ I every day go to school.
✓ I go to school every day.
Vaqt — oxirida.
✗ I go at 8 to work.
✓ I go to work at 8.
Joy, keyin vaqt.
✗ She speaks well English.
✓ She speaks English well.
Fe’l + to‘ldiruvchi ajralmaydi.
✗ I like very much plov.
✓ I like plov very much.
Fe’l + to‘ldiruvchi ajralmaydi.
✗ I go always to the gym.
✓ I always go to the gym.
always — fe’ldan oldin.
✗ She always is late.
✓ She is always late.
be dan keyin.
✗ In 2020 in May I was born.
✓ I was born in May 2020.
Kichikdan kattaga.
✗ I live in Tashkent in a small flat.
✓ I live in a small flat in Tashkent.
Kichikdan kattaga.
✗ She sang last night beautifully at the concert.
✓ She sang beautifully at the concert last night.
Tarz → joy → vaqt.
✗ He went quickly home.
✓ He went home quickly.
Harakat fe’li — joy oldin.
✗ I every day go to work.
✓ I go to work every day. / Every day I go to work.
Vaqt — oxirida yoki boshida.
✗ We on Saturday are going shopping.
✓ We are going shopping on Saturday.
Vaqt fe’l orasida emas.
Eslab qoling: Ega + Fe’l + To‘ldiruvchi + Qanday + Qayerda + Qachon. Fe’l va to‘ldiruvchini ajratmang.
Hayotiy vaziyatlarda
Kundalik hayot
I usually get up at 6:30. I have breakfast at home and go to university by bus. I study very hard in the library in the afternoon. On Fridays I play football with my friends in the park. I never go to bed before midnight – that’s my problem!
Yangi hamkasbga
- — Where do you work?— Qayerda ishlaysiz?
- — I work at a school in Yunusabad.— Yunusoboddagi maktabda ishlayman.
- — How do you get there?— U yerga qanday borasiz?
- — I go by metro every morning. It takes about twenty minutes.— Har tong metroda boraman. Taxminan yigirma daqiqa ketadi.
- — And what do you do after work?— Ishdan keyin nima qilasiz?
- — On Mondays and Wednesdays, I go to the gym near my house.— Dushanba va chorshanba kunlari uyim yaqinidagi sport zaliga boraman.
Kichik matn: “Mening shanbam”
Every Saturday, I wake up late. I have breakfast slowly in the kitchen at about ten. Then I go to the market near our house with my mother. We buy vegetables and fruit there. In the afternoon, I meet my friends at a café in the city centre. We talk happily for hours. In the evening, I watch a film at home with my family. I usually go to bed early because on Sunday I help my grandmother in her garden.
Matndagi tarz, joy va vaqt so‘zlarini toping va ularning tartibiga e’tibor bering.
O‘zingizni tekshiring
- Tartiblang: at 7 / I / have breakfast / every morning → I have breakfast at 7 every morning.
- Tartiblang: to the cinema / we / last night / went → We went to the cinema last night.
- Tuzating: He drives very fast his car. → He drives his car very fast.
- Tuzating: I go often to the gym. → I often go to the gym.
- Tartiblang: in 1995 / in Samarkand / was born / my father → My father was born in Samarkand in 1995.
- Men Toshkentdagi kichik kvartirada yashayman. → I live in a small flat in Tashkent.
- U kecha konsertda ajoyib kuyladi. → She sang beautifully at the concert last night.
- U uyga tez ketdi. → He went home quickly.
- Har yozda biz Farg‘onaga boramiz. → Every summer, we go to Fergana.
Qisqa xulosa
- Tartib: Ega + Fe’l + To‘ldiruvchi + Tarz + Joy + Vaqt.
- Joy vaqtdan oldin: at school every day.
- Vaqt urg‘u uchun boshiga chiqishi mumkin.
- Fe’l va to‘ldiruvchi orasiga hech narsa qo‘yilmaydi.
- always, often, never — oddiy fe’ldan oldin, be dan keyin.
- Bir nechta vaqt — kichikdan kattaga: at 5 on Monday.